lichaam-geest_groot

Boeddhisme in fysiotherapie

Door: Christianne Visser

Vanwege mijn
opleiding Fysiotherapie vroeg ik mij af hoe het boeddhisme te rijmen is met de
geneeskundige, wetenschappelijke achtergrond van deze opleiding. Het is
interessant eens te kijken hoe de boeddhistische gedachte van lichaam en geest
als eenheid te integreren is in de fysiotherapie en hoe de fysiotherapie baat
kan hebben bij de leer van het boeddhisme.

Enkele eeuwen
geleden waren wetenschappers en filosofen het erover eens dat het lichaam en de
geest twee losstaande concepten waren. Pas vanaf de Renaissance is daar de
kentering in gekomen, met dank aan Descartes en zijn tijdgenoten. Vanaf die
periode werd aangenomen dat lichaam en geest één zijn.

Eigenlijk is het
ook niet zo raar dat er aanvankelijk gedacht werd dat lichaam en geest
gescheiden zijn. Op dat moment waren wetenschappers, althans dat weten we nu,
bezig om het menselijk lichaam en de werking daarvan te ontdekken. Lange tijd
werd gedacht dat het lichaam uit vier verschillende sappen bestond. Pas nadat
door ‘trial en error’ stukje bij beetje duidelijk werd hoe het lichaam
daadwerkelijk in elkaar stak, werd er verder gekeken.

Het groter geheel
Feitelijk keken ze
eerder nooit naar het groter geheel, naar datgene dat meer dan het lichaam is.
Dit kun je als volgt met het boeddhisme vergelijken: alsof je alleen maar
toegewijd bent aan de soetra’s (de teksten van Boeddha), terwijl alle
boeddhistische leer zich ook in het dagelijkse, maatschappelijke leven
manifesteert.

De laatste decennia
wordt ook in de zorg meer aandacht besteed aan de psychische kant van klachten.
Deze ontwikkeling is niet alleen terug te vinden in het curriculum van de
opleidingen, maar ook in de groei van het aantal opleidingen, cursussen of
organisaties op het gebied van alternatieve geneeswijzen, zoals de Vereniging
voor Fysiotherapie volgens Psychosomatiek.

In het curriculum
van de opleiding Fysiotherapie is de aandacht voor de psyche van de patiënt
zichtbaar doordat er modellen zijn die toegepast moeten worden om eventuele
psychische beïnvloeding in kaart te brengen of uit te sluiten. De psyche staat
dus wel degelijk op de radar in de fysiotherapie.

Er kan
geconcludeerd worden dat in de Fysiotherapie steeds meer oog is voor de
boeddhistische kijk: lichaam en geest als eenheid, waarbij de geest dominant
is. Maar: hoe kan de boeddhistische leer een toevoeging zijn voor het vak van
de fysiotherapie en hoe dit dan geïntegreerd worden?

Boeddhistische theorie integreren
in fysiotherapie

In de fysiotherapie
worden regelmatig patiënten behandeld met psychosomatische klachten. Dit zijn
klachten waarvan de oorzaak niet fysiek is, maar psychisch. In onze
maatschappij zijn er genoeg mensen die hun stress, spanning en andere
psychische ongemakken proberen te verbergen voor de buitenwereld waardoor die
zich des te harder manifesteren (als fysieke klachten). Deze mensen grijpen al
gauw naar westerse middelen, zoals slaapmedicatie, antidepressiva en
dergelijke. In de meeste gevallen zullen deze medicijnen slechts het gevolg (de
klacht) wegnemen en niet de oorzaak. De psychische klachten houden daardoor
aan.

Het is dus zaak om
de oorzaak van deze psychische ongemakken aan te pakken. Het boeddhisme biedt
hier handvatten voor, zoals observatie van de ademhaling of ontspanning. In
feite kunnen beide niet zonder elkaar bestaan.

Ontspanning is de
meest toegankelijke van de twee en heeft al snel effect. Belangrijk is wel dat
je niet slaapt, maar ‘actief’ ontspant. In feite is meditatie een vorm van
actief ontspannen. Door patiënten deze wijze van ontspanning te leren, krijgen
ze meer controleren over hun psyche en denken. Tenslotte moet bij ontspanning
alles ontspannen zijn, dus ook de geest. Het ligt voor de hand dat dit geen
eenvoudige opgave is voor dergelijke patiënten, maar ik ben ervan overtuigd dat
dit een deel van de fysieke klachten kan wegnemen, mits goed begeleid.

Bewijs?
Dat
ontspanningsoefeningen nog niet worden gebruikt in de fysiotherapie heeft er
waarschijnlijk mee te maken dat in de fysiotherapie alle onderzoeken en
behandelingen pas worden ‘geadopteerd’ wanneer er uitvoerig wetenschappelijk
bewijs bestaat voor effect bij de patiënt. Ontspanningsoefeningen (en
meditatie) worden daardoor al gauw als ‘zweverig’ afgedaan als daar geen
wetenschappelijk bewijs voor is. Deze bekrompen gedachten leven al decennia in
de geneeskunde, ondanks overvloedig bewijs uit het Oosten (en zelfs toenemend
bewijs uit de westerse wetenschap) dat dergelijke oefeningen hulpvol zijn bij
bepaalde klachten.

Nu heb ik het beeld
geschetst dat er in de fysiotherapie geen ontspanningsbehandelingen bestaan,
maar dit is niet waar. Hoewel er in de fysiotherapie langzaam maar zeker meer
geloof komt in de heilzame werking van ontspanningsoefeningen is de diepgang,
oosterse filosofie en onderlegging daarin ver te zoeken. Op dit moment ben ik
vooral bekend met massage, maar ook met het toepassen van een hotpack of coldpack. De combinatie met de oosterse
filosofie zou een mooie balans maken.

Bedachtzaamheid en medische
opleiding

De opleiding
Fysiotherapie leidt mensen op tot algemene fysiotherapeuten. In deze opleiding
wordt vooral gekeken naar de klacht of hulpvraag van de patiënt en wat de beste
behandeling voor de patiënt is. Een ander belangrijk, maar ondergeschoven
aspect van de fysiotherapie, is de omgang met de patiënt. Fysiotherapeuten
werken met mensen met letsel en soms ernstige (chronische) aandoeningen.

In de opleiding is
in mijn ogen nog niet genoeg aandacht aan mededogen, empathie, bescheidenheid
en gelijkmoedigheid. Deze kwaliteiten verbeteren de communicatie tussen
behandelaar en patiënt. Tijdens de opleiding wordt mij geleerd dat er een
strikte scheiding is tussen behandelaar en patiënt en dat ik als behandelaar de
patiënt met name moet zien als ‘object’, in plaats van als medemens. In mijn
ogen valt op dit vlak nog een hoop winst te halen.

Acceptatie in fysiotherapie
Aanvankelijk was er
in de geneeskunde geen ruimte voor andere behandelmethoden dan de
wetenschappelijk bewezen methoden. Inmiddels verandert dat langzamerhand, maar
als je het mij vraagt, gelooft het merendeel van de praktiserende therapeuten
niet in de kracht van ontspanning of meditatie als onderdeel van de behandeling.
Voor de geneeskunde, en daarmee de fysiotherapie, geldt ‘onbekend maakt
onbemind’.

Ondanks dat worden
‘alternatieve geneeswijzen’ stukje bij beetje omarmd door de beroepsgroep van
fysiotherapeuten. Verschillende ontspanningsbehandelingen worden reeds gegeven,
maar het zwaartepunt in de fysiotherapie ligt in het verbeteren van mobiliteit
en het houdingsbewustzijn door voornamelijk (oefen)therapie. Als je hier beter
naar kijkt, houdt de fysiotherapie zich dus bezig met het bewust maken van de houding,
het aanleren van spiergevoel, oftewel het bewustwording van ons lichaam. Vanuit
dat gezichtspunt is het eigenlijk verbazingwekkend dat er niet meer wordt
gedaan met ademhalingstechnieken en meditatie.

In mijn ogen is het
slechts een kwestie van tijd voor er in de fysiotherapie hier meer mee gedaan
wordt. Erg belangrijk in deze ontwikkeling zijn mensen die hierin het nog
onbegaande pad bewandelen, zoals Jon Kabat-Zinn. Hij is oprichter van de Stress
Reduction Clinic
aan de universiteit van Massachusetts
waarin hij mindfullness-trainingen integreert in de medische behandeling van
patiënten.

In alles zit yin en
yang, dus balans. Ditzelfde zou dus ook aanwezig moeten zijn in de geneeskunde,
maar ook fysiotherapie. Dit wordt mogelijk wanneer de fysiotherapie de oosterse
filosofie omarmt, maar tegelijkertijd haar kennis van de reguliere geneeskunde
niet verloochent. Daarmee bereik je een prachtige balans tussen enerzijds
fysiek en reguliere geneeskunde en anderzijds psyche en de oosterse filosofie.

Ik kan mij van
mezelf voorstellen dat ik in de toekomst als praktiserende fysiotherapeute
meditatie zou integreren in mijn beroep. Ik kijk er daarom naar uit om
afgestudeerd fysiotherapeute te zijn, zodat ik mij in het vak verder kan
ontwikkelen en daarin het boeddhisme kan integreren.