glassman-groot

Uit BoeddhaMagazine: Boeddha in Auschwitz


Met elke nieuwe uitgave van BoeddhaMagazine plaatst Bodhitv een artikel uit dit kwartaalblad. Dit keer het bijzondere verhaal van ‘Zen Peacemaker’ Bernie Glassman en zijn retraites in Auschwitz.

Tekst: Marlous Lazal
Fotografie: Diego Franssens

Op straat leven als dakloze, op retraite in Auschwitz?
Heftige ervaringen, maar ook uitgesproken manieren om in contact te komen met
je niet-weten. Een interview met Bernie Glassman over zijn onconventionele
methode om mensen het boeddhisme te laten voelen.

Wat heeft u in uw jonge jaren geïnspireerd om u met
sociaal geëngageerd boeddhisme bezig te gaan houden?

‘Mijn leraar, Taizan Maezumi roshi moedigde altijd aan om te
zijn wie je bent en je bezig te houden met de verheldering van de
verlichtingservaring. In die beoefening komen vanzelf je authentieke
eigenschappen boven drijven. Dus in mijn geval kwam mijn Joodse achtergrond
naar voren, evenals het door mijn ouders ingegeven sociale engagement. Het zit
als het ware in mijn genen.

Daarnaast had ik in 1976 een heel indringende ervaring
waarin ik het lijden van alle wezens voelde. De immense onbevredigde verlangens
naar voedsel, liefde, geld en macht. Dat wat wij in het boeddhisme ‘de
hongerige geesten’ noemen. Na deze ervaring besloot ik niet alleen les te geven
in een zencentrum maar wilde ik ook behulpzaam zijn in verschillende velden van
de maatschappij, als ondernemer, als sociaal activist en ook als entertainer.

Bio  
Bernie Glassman (73) is ondernemer, schrijver, spiritueel
leider, clown en al sinds 1976 zenleraar. Als eerste westerse dharmaopvolger
van zijn Japanse leraar Taizan Maezumi roshi, stichtte hij in 1980 de Greyston
Foundation
in
een achterstandswijk van New York, een uitermate succesvol netwerk van
ondernemingen waarin zowel zenstudenten als daklozen werk en onderdak vinden.
Vervolgens richtte hij de internationale Zen Peacemakers Order op waarmee hij naast projecten
in Europa, Zuid-Amerika en het Midden-Oosten, ook verschillende zenhuizen
stichtte in arme regio’s van de VS. Hij stond aan het hoofd van de White
Plum Lineage
en
de Amerikaanse Soto Zen Buddhist Association en heeft inmiddels vele dharmaopvolgers
opgeleid. Hij geeft lezingen, workshops en retraites over de hele wereld,
waaronder in Auschwitz, en op dit moment bereidt hij zich voor om geen fulltime
leraar meer te zijn maar ‘to go around and wash dishes’, zoals hij zegt, om
over de hele wereld mensen te helpen die zich bezighouden met sociaal
geëngageerd boeddhisme.

In 1994 richtte u de Zen Peacemakers op, wat zijn de
belangrijkste doelen van deze organisatie?

‘Toen ik startte met de Peacemakers-gemeenschap wilde ik een open
ruimte creëren waar mensen die zich met boeddhisme en sociale actie
bezighouden, elkaar kunnen ontmoeten. Ik had in Azië, Zuid-Amerika en Europa
verschillende sociale projecten bezocht en wat me opviel was dat de mensen niet
met elkaar verbonden waren, los van elkaar opereerden. Door al die losstaande
acties kwam er veel frustratie en burn-out bij de hulpverleners voor. Daarom
startte ik een netwerk en begon ook onze drie leerstellingen te promoten:

  1. niet-weten;
  2. getuigenis afleggen/erkennen wat is (‘bearing witness’);
  3. liefdevolle actie

Hoe breng je iets als niet-weten in de praktijk?
‘De leerstellingen als richtlijn gebruiken in je sociale
werk betekent: zonder vastomlijnd idee of plan een situatie binnengaan, totaal
open zijn, een luisterend oor bieden, om vervolgens te erkennen wat er is en
net zolang in de situatie te blijven totdat er een liefdevolle actie opkomt.
Een actie die werkelijk behulpzaam is voor die specifieke situatie.

Een paar maanden geleden heb ik voor het eerst een
straatretraite georganiseerd vooralle Zen peacemakers van over de hele wereld. In een
straatretraite leef je een aantal dagen als dakloze in de stad, zonder geld en
zonder vaste slaapplaats. Dat brengt je onmiddellijk naar een plek van
niet-weten en dwingt je constant in het moment te zijn. De meeste deelnemers
ondervinden in zo’n week een zeer diepe eenheidservaring.

Wat bracht u naar Auschwitz?
‘Mijn eerste bezoek aan Auschwitz was achttien jaar geleden
toen ik daar een interreligieuze workshop volgde. Op het moment dat ik het kamp
binnenging werd ik getroffen door de gruwelijkheid en kon ik de geesten van de
slachtoffers voelen. Ik voelde vooral dat ze herinnerd wilden worden. Er kwam
toen spontaan de behoefte op om te gaan zitten mediteren. Auschwitz is een plek
waar tot in extremis slechts één manier om met diversiteit om te gaan werd
doorgevoerd, namelijk: iedereen uit de weg ruimen die anders is dan jij. In dit
kamp werden de zigeuners, de homoseksuelen, de gehandicapten, de Poolse
intellectuelen, de katholieken en de Joden opgesloten en vermoord. We hebben
allemaal te maken met diversiteit. Juist nu is het wereldwijd een groot en
heikel thema. De meest voor de hand liggende manier om met verscheidenheid om
te gaan, is door iedereen te negeren die niet is zoals jijzelf. Dus als je op
straat een dakloze ziet, niet naar hem kijken maar aan de andere kant van de
straat gaan lopen. Dat is trouwens heel gangbaar gedrag.’

U begeleidt nu al jaren retraites in Auschwitz, wat was
de aanleiding om juist daar een retraite te doen?

‘Ik besloot in Auschwitz retraites te organiseren die gaan
over het omgaan met diversiteit en de mensen die er gestorven zijn te gedenken
(“bearing witness”, getuige zijn). De eerste keer was ik anderhalf jaar bezig
om een zo divers mogelijke groep mensen uit verschillende landen uit te nodigen
om mee te gaan. Kinderen van Gestapo-officieren en SS’ers, overlevenden en
kinderen van overlevenden, homoseksuelen, zigeuners… De mensen die meededen
wilden elkaar op intellectueel niveau heel graag tolereren. Maar dat bleek in
de praktijk lastig te zijn. Ik had de retraite zo opgezet dat we de eerste dag
op de plek van “niet-weten” en “geen vaste ideeën” zouden komen. Vervolgens
waren we in de volgende vier dagen getuige van het proces. Een vast onderdeel
is ook het reciteren van de namen van de overledenen om ze op die manier te
gedenken. Er kwamen allerlei heftige emoties bij de deelnemers naar boven zoals
woede, schaamte en schuld. Daar werkten we mee in kleinere groepen door middel
van “council cirkels” (zie kader).

Council cirkel  
De ‘council cirkel’-praktijk bestaat uit een eenvoudig
ritueel. De deelnemers zitten in een kring, er wordt een kaars aangestoken en
een ‘talking stick’ gebruikt om te praten. Zodra de kaars brandt, gelden er vijf
regels.      
1. Zitten in stilte totdat iemand de behoefte voelt om de
‘talking stick’ op te nemen. Alleen die persoon mag op dat moment praten. De
persoon spreekt vanuit het hart en in de ik-vorm.
2. Luisteren met het hart. Luisteren naar de waarheid van de
spreker, zonder oordeel, evaluatie, analyse of zonder er later op terug te
komen.
3. Spontaan zijn. Het huidige moment volledig vertrouwen.
4. Beknopt, to-the-point en tijd bewaken. Ga direct naar de
kern van de zaak.
5. Vertrouwelijkheid. Niets wat in de ‘council cirkel’
gezegd wordt, gaat naar buiten.
Aan het einde van de week waren we één grote familie van
diversiteit en was er veel pijn geheeld. Auschwitz is een geweldige leraar. Je
kunt het niet begrijpen als je er niet geweest bent. Het is een plek waar je
diepe liefde kunt leren ervaren. Natuurlijk is het ook mogelijk retraites te
doen op mooie, rustige plekken in de natuur. Maar ook op die vredevolle
plaatsen zul je uiteindelijk te maken krijgen met je verdriet en je angsten.
Auschwitz en de straatretraites brengen het veel sneller naar boven, waardoor
we ook eerder geheeld kunnen worden.’

In uw lezingen gebruikt u vaak de metafoor van de
voorbereidingen voor ‘de hoogste maaltijd’, waar komt dit beeld vandaan?

‘Het komt uit een tekst uit de tijd van Shakyamuni Boeddha.
Ik gebruik dit altijd als openingslied voor de Zen Peacemakers-bijeenkomsten. In deze tekst
worden letterlijk alle hongerige geesten uitgenodigd om binnen te komen want:
“Ik wil de hoogste maaltijd voor jullie bereiden.” Dat is de maaltijd van
compassie. Ik zie dit als het boeddhistische sacrament. Wanneer je ervoor kiest
compassie te leggen in alles wat je doet, dan is het selecteren van je
ingrediënten bijzonder belangrijk. Ik leg er altijd de nadruk op om te werken
met wat er al is, wat je al hebt. Velen van ons zeggen dat het ons ontbreekt
aan tijd, geld, liefde, geduld of verlichting bereikt hebben, en wij daarom
niet in staat zijn die hoogste maaltijd te bereiden. Maar maak hem gewoon met
wat je wél hebt en bied hem aan anderen aan. Je kunt de diepte van iemands
verlichting zien in de manier waarop hij anderen dient. En met verlichting
bedoel ik de realisatie van de onderlinge verbondenheid, de eenheid van het
leven. Als het allemaal om het “ik” draait is de diepte van mijn verlichting
beperkt tot mezelf. Dan zie ik alleen de onderlinge verbondenheid van mijn
eigen lichaam. Als ik voor mijn kinderen zorg en ik hun behoeftes voel opkomen
en ze automatisch dien, dan is dat de diepte van mijn verlichting, mijn veld
van onderlinge verbondenheid, mijn familie. Het andere uiterste is de Dalai
Lama die de wereld dient. De diepte van zijn verlichting omvat de hele wereld.
We kunnen vormen van beoefening creëren in sociaal geëngageerd boeddhisme. Want
door op verschillende manieren anderen te dienen kunnen we pas ervaren hoezeer
we allemaal verbonden zijn.

Vaak wordt er gezegd dat boeddhisme beoefenen gaat over “het
zelf” laten vallen, “geen-zelf” meer ervaren. Maar ik denk dat de beoefening
juist gaat over het vergroten van het zelf, zodat er ruimte ontstaat om alles
te omvatten, en uiteindelijk is dat hetzelfde als geen zelf ervaren. Als we in
het gevoel van “geen-zelf” terechtkomen is er geen enkele afscheiding meer, maar
dat is een irreële toestand waar we ons verder niet druk over hoeven te maken.’

U heeft recent ook enkele projecten in het Midden-Oosten
opgezet. Wat gebeurt daar precies?

‘We hebben in drie landen in het Midden-Oosten projecten
gedaan waarbij we probeerden grenzen te slechten en mensen samen te brengen.
Met de “Arabische lente” brak er een nieuw tijdperk aan waardoor ik het gevoel
dat er nieuwe wegen ingeslagen kunnen worden, met name op de Westbank.

Anthem  

The birds they sang 
at the break of
day 

Start again  
heard them say 
Don’t dwell on what  
has passed
away 

or what is yet to be.  
Ah the wars they will  
be fought again  

The holy dove  
She will be caught again  
bought and sold  
and bought
again  

the dove is never free.     

Ring the bells that still can
ring  

Forget your perfect offering  
There is a crack in everything  

That’s how the light gets in.    

Leonard Cohen (cd The Future, 1992)Er komt veel energie los door de sociale netwerken, maar die
energie mist nog voldoende focus. In Israël werkten we intensief samen met Sami
Awad van het Palestinian Center for the Study of Nonviolence. Hij traint mensen in
geweldloosheid. Jarenlang werd hij geringschattend door Hamas en Al-Fatah bekeken omdat geweldloosheid
voor deze organisaties geen optie was. Nu vraagt Hamas of Sami Awad hun mensen wil
trainen in geweldloosheid! Ik wil hem daar graag in ondersteunen. Onderlinge
verbondenheid is het nieuwe perspectief dat is ontstaan vanuit de
sociale-netwerkacties. Het zou goed kunnen dat wat wij boeddhisten de
onderlinge verbondenheid van het leven noemen, nu wereldwijd als een natuurlijk
fenomeen opkomt. Dus ik houd mijn oren en ogen open!

Tijdens uw lezing in Gent haalde u het lied Anthem van Leonard Cohen aan,
waarom?

Anthem begint
met “ring the bells that still can ring”, wat betekent: “Doe iets!” En
vervolgens “There is a crack in everything”, niets is perfect, niets kan aan je
verwachtingen voldoen, er is altijd wel iets wat niet helemaal gaat zoals je
het zou willen. Wacht niet op “the perfect offering”. Zo veel mensen doen niets
omdat ze wachten tot alles perfect is.

Vergeet het maar, er is geen “perfect offering”. Ring
the bells!’

Getuigenissen

Vragen zonder antwoord      
Frank de Waele over Bernie Glassman: ‘Ik heb Bernie voor het
eerst ontmoet toen ik zelf in training was in het zencentrum van mijn lerares
Genno Pages roshi in Parijs. Toen hij mij in de jaren 90 uitnodigde om voor de Zen
Peacemakers
te
komen werken, ging er een hele nieuwe wereld voor mij open. Ik ben met hem naar
Zwitserland, Italië, Polen en Israël geweest en ik heb ook geruime tijd bij hem
gewoond in de Verenigde Staten. Inmiddels werk ik fulltime als zenleraar in
Gent, maar ik heb onlangs nog deelgenomen aan een straatretraite met hem in
Manhattan. Bernie ziet dienen als een diepe weg van zelftransformatie. Het
contact met hem heeft mijn begrip van zenspiritualiteit gepolijst. Hij roept vragen
op waar hij zelf geen antwoorden op geeft, maar in plaats daarvan boort hij je
eigen wijsheid aan en nodigt je uit om te onderzoeken. Hij inspireert mij in het diepe vertrouwen in ons vermogen
tot niet-weten en dat daar vervolgens, als vanzelf een tedere actie uit
voortkomt.’      

Snurkers apart  
Els Soetaert, deelnemer aan Auschwitz-retraite:’ Ik nam
vorig jaar deel aan de retraite samen met 150 anderen met zeer verscheiden
achtergronden: Amerikanen, Duitsers, Israëliërs, Nederlanders en Belgen. Er waren
christenen, joden, boeddhisten  en
atheïsten bij; en familie van SS’ers, zowel als slachtoffers en familie. We
waren met twintig mensen van de sangha uit Gent en we sliepen met zeven vrouwen
in één ruimte, waarvan er een aantal snurkte. In een andere kamer gebeurde dat
ook, waardoor we bedachten dat het een goed idee zou zijn om de snurkers bij
elkaar te leggen. Totdat ik besefte dat we op een heel onschuldige manier met
hetzelfde bezig waren als destijds op gruwelijke wijze in het kamp gebeurde:
mensen apart zetten omdat ze anders zijn of niet passen. Het werd voor mij toen
heel duidelijk dat het uitsluiten bij jezelf begint. Ik heb in Auschwitz intens
ervaren dat zowel het goede als het kwade in mijzelf ligt.’    

Van 31 oktober tot en met 4 november vindt de eerstvolgende
Auschwitz-retraite plaats, voor meer info: www.zenpeacemakers.org 

Meer info:

www.greystonbakery.com (‘We dont
hire people to bake brownies. We bake brownies to hire people.”)
www.greyston.org

Leesvoer:

Bernie Glassman, Rick Fields
Aanwijzingen voor de kok. Zen in actie,
Asoka, 2004

Bernie Glassman
Erkennen wat is. Een zenleraar over vrede en engagement,
Asoka, 2007

Over de auteur:
Marlous Lazal is programmamaker radio voor de Boeddhistische
Omroep
Stichting
en
mindfulnesstrainer, www.mindfulmedia.nl

Het radioportret dat Marlous Lazal maakte van Bernie
Glassman werd uitgezonden op 21 augustus jl. en is nog te beluisteren via
www.boeddhistischeomroep.nl