bodhi_vukeleku_2009-960×370-16

VU week: er is verschil in geen verschil


Het is weer VU week bij Bodhitv! De hele week staat in het teken van essays die VU studenten schreven ter afsluiting van het college Oosterse filosofie. In dit essays doet VU studente Fleur Wilms een poging om de filosofische horizonten van Oost en West met elkaar te laten versmelten, aan de hand van het erfgoed van Japans filosoof Masao Abe.

stenen zenLaten we bij het begin beginnen; boeddhisme is lastig. Het laat zich niet makkelijk in woorden omschrijven. Het is echter niet mijn bedoeling dat dit paper voor verlichting zal zorgen, ik mag alleen maar hopen dat het een kleine schemer kan werpen op de donkere poel die het boeddhisme heet. Het boeddhisme is het niet enkel te omschrijven als een ‘religie’. Dit komt omdat de definitie van religie in ons vakgebied een sterke westerse invloed bevat. De definitie die in het Westen wordt gebruikt voor een religie bevat namelijk vaker wel dan niet een aspect van het transcendente. Dit vormt echter een probleem voor oosterse Filosofieën. Deze filosofieën laten zich niet vangen in enkel het transcendente.

Er liggen twee grote obstakels voor me bij het schrijven van dit paper. Als eerste, en met name, de kloof tussen mijn westerse referentiekader en de oosterse filosofieën. Het is van belang deze kloof te benoemen zodat mijn tekortkomingen kunnen worden herkend. Desalniettemin zal ik proberen om onze horizonten, die van West en Oost, te laten versmelten om zo tot een verstandshouding te komen. Het tweede obstakel is om deze reflecties op een heldere manier over te brengen. Woorden schieten vaak te kort bij het beschrijven van boeddhisme. Daarom is het schrijven van dit paper een lastige taak.  Daarnaast is het belangrijk te weten dat dit paper geen historische behandeling van het boeddhisme zal zijn. Het zal een filosofie benadering van het mahayana boeddhisme, zen en Abe Masao zijn.

Als laatste wil ik vermelden dat de wijze waarop Abe Masao wordt geschreven bewust is gedaan. Hiermee wil ik mijn respect naar de Japanse cultuur uiten.

Basis-Boeddha
Het mahayana boeddhisme is ons startpunt van waaruit het verhaal van Abe Masao wordt verteld. Dit startpunt zijn de Vier Nobele Waarheden zoals onderwezen door Boeddha: er is lijden; de oorsprong van dit lijden is vergankelijkheid; door het verdwijnen van dit lijden wordt verlichting bereikt; het Achtvoudige Pad zorgt voor het einde van het lijden. Wij leven in een vergankelijke wereld. Althans, op deze manier denken wij. Ons leven, onze spullen onze vrienden zijn allen vergankelijk. Op dit moment bestaan wij en er komt een zeker moment dat het ophoudt te bestaan. Met andere woorden, dit leven is eindig. De vergankelijke wereld is echter de wereld van samsara, het rad dat oneindig blijft draaien. En in feite een gevangenschap. Volgens de Boeddha is het leven niet-vergankelijk. Zonder het besef dat het leven om ons heen een manifestatie is van onze illusies bevindt men zich in het Grote lijden. De illusie is namelijk dat het leven eindig is. Zolang wij in dit sprookje blijven leven zal men herboren worden in het samsara volgens de boeddhisten.

Verlichting of nirvana is enkel te bereiken met het besef dat dit leven een illusie is die wij ons met vergankelijke objecten eigen hebben gemaakt. Nirvana betekent ‘uitdoving’. Dat wat wordt uitgedoofd zijn de grenzen van het eindige zelf. De eerste stap richting verlichting is het besef van deze vergankelijke wereld. En het besef van een vergankelijk zelf, dat het zelf dat wij kennen niet waar is. Het besef van een onvergankelijk leven en zelf is moeilijk in deze westerse wereld. Er bestaat namelijk een dichotomie over het ‘zijn’ in de westerse wereld. De algemene opvatting is namelijk dat er een scheiding bestaat tussen subject en object. Ons lichaam is het object en ons ‘zelf’ is het subject. Dit idee moet volgens de boeddhistische traditie volledig los worden gelaten. Het boeddhistisch besef houdt namelijk is dat alles een is. Het vergankelijke leven moet worden losgelaten. Wij reiken naar een hoger doel, namelijk de verlichting, de absolute waarheid.

En daar bestaan geen onderscheidingen. Je ware ‘zijn’ in het alles is het niet-zijn oftewel annata. ‘Zijn’ is namelijk ook een illusie die is gecreëerd in dit vergankelijke leven. Het zelf dat een persoon denkt te hebben (persoonlijkheid, wereldlijke goederen etc.) is een gecreëerd met ons zelfbewustzijn. Vanwege dit zelfbewustzijn zijn wij in staat om onderscheidingen te maken. Ten diepste bestaat er geen zelf! Alles is namelijk al een met de Boeddha (interpretatie zenboeddhisme). Omdat alles een is, is ook alles leeg, sunyata. Maar geen leegte zoals wij deze kennen in dit wereldlijke bestaan. Waarin iedereen leeg is en zo eigenlijk niet bestaat. En dus tegelijkertijd hetzelfde. Dit besef bevindt zich reeds in ons maar een persoon moet zich hiervan bewust worden. Deze bewustwording kan op verschillende manieren verlopen in het boeddhisme. Zo zijn hebben zich over de afgelopen eeuwen meerdere stromingen binnen het boeddhisme ontwikkelt die de leer van de Boeddha telkens anders interpreteren.

Zen
Zen is een van de manieren waarop verlichting kan worden bereikt. zen kan worden omschreven als een subtiele interpretatie van de leer van de Boeddha, een ultieme waarheid. Het klassieke voorbeeld hiervan is de Boeddha tijdens een preek enkel een bloem omhoog hield. Alle volgers bespraken deze uiting maar een enkel persoon zat en glimlachte. Boeddha zei dat de leerling het begreep. Woorden bezetten een tweeledige plek in het leven. Zodra men spreekt gaat men uit van een dualiteit. Volgens zen bestaat er echter geen dualiteit, alles is ten diepste een. Vanwege de beperking die woorden met zich meebrengen is het noodzakelijk om hier bewust van te zijn. zen probeert deze taalbarrière te doorbreken. De geesten van de leerlingen dienen zich van taal te ontdoen en een nieuwe manier van begrijpen te formuleren. Maar wat moeten deze leerlingen begrijpen?

boeddhabeeldjeTijdens de colleges werd gesproken van drie stappen: allereerst de stap van het egoloze zelf. Dit houdt in dat de leerling zich ervan bewust dient te worden dat het zelf niet bestaat. Omdat de mens bewust is van zijn eigen bestaan, maken wij een onderscheid tussen onszelf en de ander. Een resultaat van deze onderscheiding is dat wij waarde hechten aan dit ‘zelf’ want dit is was ons onderscheid van de ander. Hier ontstaat dualiteit. Het doel van zen is om terug te keren naar de originele staat van ‘zozijn’. Het zijn voordat dualiteit ontstond. Dit betekent de eerste stap, het verwijderen van het ego, het egoloze zelf ontdekken. Daarna vindt de stap van het ‘relatieve niets’ plaats. Het relatieve niets betekent dat de leerling begrijpt dat er in feite geen onderscheid bestaat in alle dingen. Nadat de staat van het egoloze zelf is bereikt wordt men zich bewust van het onderscheid met anderen. Anderen betreft niet enkel personen maar ook dingen. Bijvoorbeeld: een rivier is niet anders dan een boom. De dualiteit in relatie tot anderen wordt weggehaald. De laatste stap is het besef van het ‘absolute niets’. Hier vindt verlichting plaats. De leerling leeft in het nu. Hier wordt het begrip van boeddhanatuur bedoelt. Alle dingen hebben ten diepste eenzelfde boeddha-natuur. In feite is alles leeg en een.

Zen schrijft geen hapklare methode voor die de leerlingen kunnen hanteren voor het bereiken van nirvana. Door middel van ontwrichting van de geest moet de schijnbare dichotomie die bestaat in het leven (subject/object) oplossen en opgaan in sunyata. Deze ontwrichting zal op zichzelf moeten gebeuren.

Kyoto
De Kyoto School is een filosofische stroming van hedendaagse Japanse meesters in de zen, ontstaan op de Kyoto Universiteit in Japan. De centrale filosofie houdt een open geest naar het Westen toe. Door de bestudering van westerse filosofie, keken de Japanse zen meesters naar hun eigen filosofie en zo pasten zij een herformulering toe. Door naar anderen te kijken leer je jezelf het beste kennen. De Kyoto School begon met Nishida Kitaro (1870-1945). Hij probeerde met een westerse manier van denken de oosterse filosofie te doorgronden. Hij aanvaarde de uitdaging om een synthese te creëren tussen traditionele Japanse wijzen van denken en Duits idealisme zoals Heidegger.

De Kyoto School is uniek vanwege zijn filosofische houding ten opzichte van het boeddhisme. Een dialoog aangaan met het Westen is tevens uniek in de Japanse zen cultuur. De school kenmerkt zich door telkens een nieuwe filosofische leider aan te stellen. Zoals eerder gezegd, begon deze leiding aan de hand van Nishida Kitaro. Zijn filosofie kenmerkte zich te ontdoen van de onderscheiding tussen subject en object. Het betreft geen synthese tussen beide maar een bevestiging en ontkenning ervan. Een compleet harmonieus bestaan tussen subject en object. Dit is tevens het uitgangspunt van volgende filosofische leiders van de Kyoto School.

Abe
Abe Masao (1915-2006) was een filosoof en tevens leider aan de Kyoto School. Zijn filosofie is kenmerkend op een tweetal punten. Ten eerste zette Abe de dialoog tussen Oost en West, specifieker gezegd de dialoog tussen zen en Christendom, centraal. Het was voor Abe van vitaal belang om op een hermeneutische wijze dit dialoog aan te gaan. Met gebruik van de hermeneutiek van Heidegger en godsdienstfenomenologie van Husserl kon Abe een nieuw licht schijnen op de zen van de Kyoto School. Daarnaast kun je zijn filosofie in een zin opnoemen maar je zal nooit genoeg pagina’s hebben om het te begrijpen. Je moet het Absolute Niets ingaan, volgens de filosofie van Nishida, een worden met die bodemloze diepte. Het werk waarmee hij bekend werd in het Westen was Zen and Western Thought (1985). In zijn essays wordt telkens weer duidelijk dat Abe de dialoog tussen Oost en West gebruikt om door middel van beide tot een beter begrip te komen.

poppiesHet vormloze zelf, het zelf zonder ego, het Absolute Niets zijn allen een benaming voor hetgeen dat Abe probeert te omschrijven. ‘Het is niet iets en niet niets’ – te ervaren, onafhankelijk van woorden en beelden. Wie het zelf ervaart zonder er een vooropgezet idee van te hebben, is in staat om alle dwangmatige gedachten, alle vooroordelen op te schorten en gewoon te zijn. Daarin schuilt volgens de zenboeddhisten de ware vrijheid – in het ‘gewoon zijn’. Wellicht omdat de woorden uit zijn oosterse filosofieën geen zuiver licht kunnen werpen bij de beschrijving van zijn ervaring van het Absoluut Niets, keert Abe zich tot de westerse filosofie.

Reflectie
Bij de poging om een innerlijk gesprek te gaan met Abe Masao raak ik al gauw verstrikt in mijn eigen gedachten en met name mijn woorden. Van nature ben ik een persoon die de dingen kort en bondig beschrijft. Maar zodra je een onderwerp tegenkomt waarbij woorden in feite altijd te kort zullen schieten maar dit desalniettemin de enige manier is waarop je jezelf duidelijk kan maken, kom je terecht in een impasse. En daar verkeer ik mij op dit moment. Ik merk dat ik regelmatig terugval op metaforen of paradoxen.

Tijdens dit innerlijke gesprek durf ik te zeggen dat ik begrijp waar Abe het over heeft, het Absolute Niets. Met de verbreding van mijn westerse denkkader kan ik mijn teen dippen in de poel van zen. En ik moet eerlijk bekennen dat er een rilling over mijn rug loopt. Voor mijn verdieping in Abe had ik grote moeite met zen vanwege sunyata. De absolute leegte, die bodemloze diepte leek op een doolhof waar je, als je er eenmaal in zat, nooit meer uit zou komen. Mr. Abe heeft me echter in laten zien dat een terugkeer naar deze wereld noodzakelijk is, sunyata is enkel het begin. Dit was een belangrijk besef. Een terugkeer naar deze wereld is mogelijk.

Nieuwe schoenen
Om een andere passie van mij aan te halen: je hebt enkel nieuwe schoenen aangetrokken maar dat zorgt er wel voor dat je op een andere manier loopt door het leven. Maar, wat in de schoenmetafoor ontbreekt is de ervaring. Die innerlijke ervaring van het Absoluut Niets. Deze ervaring is echter niet te begrijpen door middel van woorden. Deze Absolute Eenheid moet men ervaren, tot in zijn diepste n-iets.

Wat deze inzichten voor mijn persoonlijke leven betekenen is mij nog niet duidelijk. Ik merk wel dat ik regelmatig bewust mijn gedachte hierover opzoek en erover nadenk. Alsof ik bewuster leef. De manier waarop Abe tot zijn inzichten komt, zijn positionering in zijn dialogen helpen mij in mijn persoonlijk leven. Het leven in het ‘nu’. Tegenwoordig raast het leven aan je voorbij, daar waar het gebeurt is al weg voordat je kijkt. Langzamerhand begin ik te begrijpen waar ik moet kijken. Het lezen van deze teksten, voor mij met name Abe, geven een extra diepte aan mijn leven. Sommige personen rondom mij zouden dit ‘zweverig’ noemen maar ik kan het niet anders verwoorden. Het biedt een ander perspectief op de wereld. Een perspectief waarvan je voorheen het bestaan niet kende. Dat is een verrijking.

Mijn favoriete quote van Abe Masao bevind zich in zen and Western Thought. Zijn essay ‘Emptiness is Suchness’ inspireerde mij voornamelijk en maakte het mogelijk om nog beter de zenleer te begrijpen:
Without creating conflict with others, you can live your life really and fully so that everyday is a good day. This is what is meant by saying ‘everything is empty’.” 
‘Creating conflict’ is letterlijk te vertalen maar naar mijn mening bedoelt Abe iets anders. Hiermee geeft hij uiting aan het idee van de boeddhanatuur of het Absolute Niets dat elk wezen in zijn kern heeft. Of anders gezegd, dat de non-kern van elk wezen is. Als je dat gaat ontkennen, creëer je een conflict met anderen omdat je jezelf als subject beschouwt tegenover anderen.

Mijn opdracht uit de inleiding, de poging om de horizonten van Oost en West te laten versmelten, is redelijk gelukt, in mijn persoonlijke geval. Het boeddhisme, en met name de zen hebben een invloed op mijn leven. De filosofie pas ik toe en ik begrijp wat de meesters proberen over te brengen. Abe zou misschien wel trots zijn.