bodhi_vukeleku_2009-960×370-15

VU week: Ultieme Werkelijkheid


Het is weer VU week bij Bodhitv! De hele week publiceren we essays van VU studenten die het college Oosterse filosofie B volgden. Masao Abe kwam in de afgelopen decennia naar voren als belangrijkste exponent van het zenboeddhisme in het Westen. ‘Ultieme Werkelijkheid’ speelt een grote rol in zijn werk. Wat is de hedendaagse definitie van Ultieme Werkelijkheid? VU-studente Charlene Wormer schreef er een essay over.

Zenboeddhisme wordt in het Westen vaak als een soort van anti-filosofie gezien, een kwestie van leven in een huidig moment van ervaring zonder enig intellectueel kader of vooronderstellingen. zen leidt tot een nieuwe manier van bewustzijn welke rechtstreeks in de wereld ervaren wordt en niet als een raster van cultureel gemaakte concepten. Zenfilosofie is gebaseerd op ‘non-thinking’ (niet denken), welke ver buiten het denken en niet denken staat, gegrond op zelf-ontwakening, en als gevolg van wijsheid en mededogen. De Ultieme zen (en het boeddhisme) is niet ‘Zijn’ nog ‘Behoren’, maar eerder ‘absoluut niets’ of ‘leegte’, dat is dynamisch identiek met het ‘wonderlijk wezen’ of ‘volmaaktheid’. ‘Leegte’ is een indicatie van ons ware zelf, the ‘suchness’ en wederzijdse afhankelijkheid van alle dingen. Voor de boeddhistische positie is een dubbele ontkenning cruciaal, dat wil zeggen, de ontkenning van het zijn en niet-zijn, leven en dood, goed en kwaad, transcendentie en immanentie. De dubbele ontkenning wordt hierdoor ter discussie gebracht met vormen van westerse gedachten.

Masao Abe
In de afgelopen decennia kwam Masao Abe naar voren als belangrijkste exponent van het zenboeddhisme in het Westen. Opgeleid in de Kyoto school van de Japanse filosofie heeft Abe, naar aanleiding van de traditie van de Kyoto school, ervoor gezorgd het roer om te gooien en te transformeren. Het ging hem om de leerstellingen in de dialogische ontmoeting met zowel de westerse filosofie en religie, en met hedendaagse seculiere ideologieën die vijandig staan tegenover het bestaan van alle vormen van religie. In het om gooien en transformeren heeft Abe zich niet laten onttrekken aan het serieus nemen van problemen en uitdagingen gesteld aan het traditionele kader van het zenboeddhisme.

Abe zijn inspanningen in deze richting zijn paradigmatisch voor de ontwikkeling van het boeddhisme in het Westen. In het serieus nemen van zowel de traditionele boeddhistische concepten en de westerse vormen van kennis, die vaak in schijnbare tegenstelling tot hen staan, herinnert Abe ons eraan dat een levensvatbare vorm van westers boeddhisme moet voortkomen uit de extremen van; de interpretatie van het boeddhisme in termen van een set westerse-categorieën of een vaststelling van het boeddhisme als een vorm van exotisme en escapisme. Abe laat zien dat het boeddhisme zowel iets te bieden als iets te verkrijgen uit de aanpassing van het Westen. Belangrijker nog is Abe’s dialogische methode die van groot belang is voor westers boeddhisme, omdat de situatie in het Westen (sociaal, economisch, politiek etc.) heel anders is dan het Oosten. Als het boeddhisme er is om te gedijen in westerse context, dan zal er ook gekeken moeten worden naar de unieke ontsteltenissen en problemen van het Westen.

Ultieme Realiteit
Zen leert ons niet komen tot Ultieme Realiteit door Boeddha te ontmoeten en in hem te geloven. Als we in Boeddha gaan geloven, zou Boeddha min of meer objectief worden. Een geobjectiveerde Boeddha kan geen ‘Ultieme Werkelijkheid’ zijn. Om ultieme werkelijkheid en bevrijding te bereiken, volgens zen, moet men zelf religieuze transcendente relaties overstijgen, zoals Boeddha’s, patriarchen etc. Pas als zowel wereldlijk moraal en religieus piëtisme (te denken aan zowel het seculiere als het heilige, het immanente en transcendente) worden achter gelaten, komt iemand tot de ultieme werkelijkheid en echte bevrijding.

Gedurende haar lange geschiedenis benadrukt het mahayana boeddhisme; ‘niet blijven in samsara, noch in nirvana. Als men in de zogenaamde nirv?na blijft door sams?ra te overstijgen, is men nog niet vrij van gehechtheid, namelijk de gehechtheid van nirv?na zelf. Hier komt het idee van de bodhisattva te pas, dat essentieel is voor het mahayana boeddhisme. Nirvana in de zin van mahayana, terwijl sams?ra overstijgt, is gewoon de realisatie van sams?ra als echt sams?ra (niet meer en niet minder) door een grondige terugkeer naar sams?ra zelf, aldus Abe.

‘Killing a Buddha’
Deze paradoxale verklaring is gebaseerd op het dialectisch karakter van de ‘ware nirv?na’, logische gezien als; de ontkenning van de ontkenning, met andere woorden de absolute bevestiging, of de transcendentie van de transcendentie, met andere woorden absolute immanentie. De ontkenning van de ontkenning is niets minder dan de bevestiging van bevestiging. De transcendentie van transcendentie is niets minder dan de immanentie van de immanentie. Volgens Abe zijn dit allemaal verbale uitingen van de ‘ultieme werkelijkheid’, omdat ultieme werkelijkheid nog negatief, noch positief, noch immanent of transcendent is in de relatieve betekenis van deze termen. Het ligt voorbij deze dualiteiten. Verder is er volgens Abe gewoon één boeddhistische manier om de ultieme werkelijkheid uit te drukken, namelijk; dat nirv?na in het mahayana boeddhisme wordt uitgedrukt als ‘sams?ra zoals-het-is is nirv?na’, en ‘nirv?na zoals-het-is is sams?ra. Nirv?na is niets anders dan de ultieme werkelijkheid, maar om nirv?na te bereiken dient men zich te bevrijden van elke vorm van dualiteit. zen neemt deze mah?y?na positie in op een karakteristieke radicale manier; ‘Killing a Buddha’ and ‘killing a Patriarch’ are zen expressions for ‘not abiding in nirvana’.

Zen probeert radicaal om religieuze transcendentie zichzelf te overstijgen om verregaande vrijheid te bereiken. Hierdoor worden woorden van zen meesters eerder beschouwd als paradoxale uitingen van de ultieme waarheid van religie. Sinds de ultieme werkelijkheid van de religie voor zen geheel voorbij gaat aan dualiteit, geeft zen de voorkeur dit om een negatieve manier uit te drukken.

Het christendom
We nemen even een kijkje in het christendom met de focus op Jezus de incarnatie van God. ‘Jesus answered them, ‘Behold, the kingdom of God is within you.’ Met dit antwoord verklaarde Jezus toen dat Gods regel een nieuwe spirituele principe is, die altijd al in de mens heeft voortgeleefd. Deze verklaring heeft natuurlijk ook te maken met zijn eigen ervaring en aanwezigheid te midden van zijn volgers. Hieruit kunnen we opmaken dat ‘the kingdom of God’ zowel immanent als transcendent is. Jezus, als incarnatie van God kan als symbool van transcendentie of religieuze transcendentie worden gezien. Uit een passage van Saint Paul blijkt duidelijk dat Jezus Christus God is, die vlees is geworden door zichzelf te legen of verloochenen, zelfs tot zijn dood. Het is echt door deze kenotische ontkenning dat vlees en geest, seculiere en het heilige, immanentie en transcendentie identiek zijn aan Jezus Christus. Jezus Christus kan dus gezien worden als het symbool van de ultieme werkelijkheid. Tot nu toe volgens Abe, komt het christelijk idee van de kenotische Christus dicht in de buurt van het zen idee ‘ mens noch Boeddha.’ Volgens Abe kan in ieder geval nu gezegd worden dat het christendom en zen beide de ultieme werkelijkheid, waar het immanente en het transcendente, het heilige en het seculiere, paradoxaal genoeg als een vertegenwoordigen. Jezus Christus is iets transcendent voor de mens, en kan de relatie tussen Christus en de gelovige dualistisch worden gezien. Hij is het object, niet het onderwerp, van het geloof.

Abe beweert dat de essentie van zen, echter niet de identificatie met Boeddha of met Christus is, maar juist identificatie met leegte. Ondanks grote overeenkomsten tussen zen en christelijke mystiek is er een essentieel verschil tussen die twee. Veel christelijke mystici noemen God ‘Gij’ of ‘Hem’. Echter in zen, is alles wat boven alle bevestiging en ontkenning, dus ‘ultieme realiteit’, kun je geen ‘Hem’ of ‘Gij’ noemen, maar ‘zelf’ of ‘ware zelf’. Vanuit het oogpunt van zen kun je niet lager spreken over het ‘ultieme’, als ultieme realiteit (die wordt beschouwd als leegte of niets) ‘Hem’ of Gij’ wordt genoemd. Volgens Abe is Ultieme werkelijkheid niet iets dat ver weg ligt, maar ligt juist in het hier en nu. ‘Everything starts from the here and now. Otherwise everything loses its reality.’

Bevrijding van ‘non-Boeddha’
Terwijl zen leegte benadrukt, verwerpt steeds gehechtheid zich aan leegte. Werkelijke ‘leegte’ wordt volgens Abe, in het boeddhisme, sunyata genoemd en is geen nihilistische positie die simpelweg religieuze waarden ontkent. Het overwinnen van het nihilisme in zichzelf, is de existentiële grond van de bevrijding of vrijheid waarin men voor zichzelf bevrijding vind. Bevrijding van ‘non-Boeddha’, en zelfs bevrijding van een rigide uitzicht op leegte. Het standpunt van leegte van sunyata in zen is niet negatief, maar juist een bevestiging, aldus Abe. zen bevestigt de grond van volledige bevrijding, namelijk bevrijding van zowel het seculiere als het heilige, zowel van moraal als religie, en van zowel theïstische religie als atheïstisch nihilisme. Het zen standpunt met betrekking tot ‘ware leegte’ (sunyata) overstegen door zowel het seculiere als het heilige, is zelf niet seculier, noch heilig. En toch beweert Abe dat het tegelijkertijd zowel seculier als heilig is. Het seculiere en het heilige zijn paradoxaal genoeg identiek, die bij elkaar komen als een dynamisch geheel buiten daar waar niets is.

Als we kijken naar wat de wetenschap en welke inbreng deze heeft op het bestaan van de mens. Kan de wetenschap de vraag ‘Hoe ben ik hier gekomen?’ beantwoorden, maar kan niet verklaren: Waarom ik hier ben? Wetenschap kan de oorzaak van een iets verklaren, maar niet de betekenis of de grond van iets. zen houdt zich ook erg bezig met de vraag ‘Wie ben ik?’ En stelt deze op een bijzondere manier, namelijk ‘Wat is je oorspronkelijk gezicht voordat je werd geboren?’ Verder zoekt wetenschap naar de oorsprong van ons bestaan in een temporele en horizontale zin, een dimensie die eindeloos kan worden verschoven. Volgens Abe om een definitief antwoord op deze vraag te kunnen krijgen, dient men ver buiten de horizontale dimensie uit te reiken en weer terug te komen naar de verticale dimensie. Volgens Abe het eeuwige en de religieuze dimensie. In het christendom door schepping, het werk van God, zijn alle dingen bij elkaar te houden. zen roept echter nieuwe vragen op, zoals: ‘After all things are reduced to oneness, to what must the One be reduced?’

Cultureel nationalisme
Sunyata of ‘nothingness’ (niets) in zen; is geen ‘niets’ waaruit alles door God is geschapen, maar een ‘niets’ van waaruit God zelf is ontstaan. Abe beweert dat volgens zen, wij mensen geen schepselen zijn van God, maar manifestaties van leegte. De grond van het bestaan van de mens kan en mag niet gevonden worden in een tijdsdimensie, zelfs niet in God. De grond van ons bestaan is niets, sunyata, want het kan nooit worden geobjectiveerd. Sunyata is diep genoeg om zelfs God, het ‘object’ van de mystieke eenheid als voorwerp van het geloof, te omvatten. De realisatie van sunyata –als-zodanig is precies wat wordt bedoeld met het zelf-ontwaken van Dharma. Sunyata als geen objectiverende grond van ons bestaan neemt eindeloos toe in alle richtingen. Hetzelfde geldt voor ‘ontwaken in Dharma.’

Als we kijken naar ultieme realiteit hedendaags en hoe deze in het Westen tot uiting komt, zijn er genoeg critici die het niet met Abe eens zijn. Abe stelt de boeddhistische verlichting als enige manier om de wereld te verenigen, en sommige critici zien het als een uiting van verholen ‘cultureel nationalisme’ en zelfs als uiting van culturele superioriteit van de Japanners. Abe spreekt in naam van alle volkeren en vergeet daardoor verschillen van de volkeren, namelijk verschillen in cultuur, identiteit, waarden en idealen. Toch blijft hij bij zijn norm dat doormiddel van ‘leegte’ of neutraliteit je andere religieuze stelsels kunt beoordelen. Hierin ziet Abe niet dat deze norm in zijn eigen religieus stelsel geworteld is. Wel beseft hij dat het christendom niet uit is op ‘leegte’, maar probeert toch vanuit zijn neutraal criterium het christendom te hervormen zodat deze zou passen in zijn boeddhistische visie. Met als doel een universele religie te creëren. Iets wat naar mijn mening onmogelijk is te creëren. Ook probeert hij de boeddhistische visie toe te passen op het concept kenosis uit het christendom. Door de dubbele ontkenning probeert hij alle dualiteit te overstijgen en een basis te leggen voor de hedendaagse (moderne) pluralistische samenleving. Verder probeert Abe alle wereldreligies samen te brengen om zo één front te vormen tegen allerlei antireligieuze tendensen, die vandaag de dag overal ter wereld opkomen en die uitgaan van bijvoorbeeld het nihilisme, het sciëntisme, het marxisme etc. Hij blijft erbij dat ‘leegte’ in deze strijd een inspiratiebron is en ook het wapen is om te kunnen winnen. Volgens Abe is het concept van ‘sunyata’ beter verenigbaar met de rede en wetenschap dan bijvoorbeeld het christelijk concept God. Inzicht in sunyata zou vrede en tolerantie in de wereld en onderling bij de mens toegankelijker maken, aldus Abe.

Uniek zijn en blijven
Als we kijken naar hoe wij vandaag de dag met elkaar leven in multiculturele samenlevingen, lijkt het onmogelijk om één te worden, één religie of één cultuur. Door globalisatie en migratie komen samenlevingen bij elkaar die juist met behoudt van eigen religie, cultuur, waarden en idealen, moeten leren om met elkaar te leven. Juist verschil in mensen en samenlevingen maakt het bestaan van de mens uniek en mooi. Het van elkaar leren en elkaar waarderen zal, juist vanwege verschil, beter zijn voor eigen (persoonlijke) ontwikkeling en voor ontwikkeling van de maatschappij. Als er zoals Abe dat wilt een universele religie zou bestaan, dan zou de mens niet meer uniek zijn omdat wij mensen nu eenmaal in denken en doen van elkaar verschillen. Wij mensen willen vaak ook uniek zijn en blijven.

De visie van Abe over de ‘ultieme werkelijkheid’ en ‘sunyata’ biedt veel mogelijkheden om diversiteit te koesteren. Zijn visie heeft hier en daar wat goede ideeën en standpunten, maar deze kunnen niet universeel worden verklaard en ook niet als één front samen worden gevormd. Overeenkomsten en verschillen in religies zullen er altijd zijn en blijven, want door de blijvende globalisatie en migratie zullen individuen steeds meer in contact met elkaar komen, waardoor er ook steeds meer nieuwe levensbeschouwingen of religies kunnen ontstaan. De wereld is constant aan verandering onderhevig en dat geldt ook voor de mens. Hierdoor is de visie van Abe ook moeilijk te realiseren. Dat de mens steeds meer opzoek is naar de ‘ware ik’ of naar de ‘ultieme werkelijkheid’ moet ook gewoon kunnen, en zal ook altijd van persoon tot persoon verschillend zijn. Het boeddhisme kent niet een weg om de ‘ultieme werkelijkheid’ te ontdekken, want er zullen altijd verschillende wegen zijn die naar Rome leiden.

Eigen reflectie
Deze module, oosterse Filosofie B, is een leuk en interessant geweest. Ik heb veel uit dit vak geleerd, en heb mogen ervaren hoe verschillende denkers elk hun eigen visie hebben over het boeddhisme. Het zenboeddhisme vind ik een vrij interessante, maar ook vrij pittige filosofie. De leerstof vond ik soms ook erg lastig om te begrijpen. Het boeddhisme lijkt op het oog een vrij simpele levenswijze, doordat je als mens je niet in stapels boeken hoeft te verdiepen, en je hoeft bijvoorbeeld niet elke zondag naar de kerk om het woord van God aan te horen. Echter lijkt het boeddhisme vrij zweverig omdat je redelijk vrij bent in het ontdekken van bijvoorbeeld de ‘ultieme waarheid’. Toch is het een pittige levenswijze, want in deze moderne samenleving zijn wij mensen aardig gehecht aan materiële zaken, en om daar geheel van los te komen doe je niet na één nachtje slapen. Als vele machthebbers in het Westen zich ook meer met de gedachten achter de oosterse filosofie zouden bezig houden, dan zou de wereld misschien beter in vrede met elkaar kunnen zijn. Want uiteindelijk zijn het de kapitalisten die het voor het zeggen hebben.