media

Verslaving en boeddhisme

“In mijn pubertijd koste een verslaving me zo’n twee jaar school.” Verslaving lijkt hand in hand te gaan met onze cultuur van consumptie en vermaak, denkt Marten Gruppen. Biedt het boeddhisme een uitweg?

Vroeger zat ik veel achter de televisie ter ‘ontspanning’. Maar eigenlijk was het meer om te ontsnappen aan mijn saaie leven. Dit lukte me soms zo goed dat ik mijn moeder niet eens thuis had horen komen. Dat terwijl ik haar wel in mijn zombie toestand op een of andere manier wel gedag had gezegd. Mijn tv-consumptie had ongemerkt veel te grote proporties aangenomen.

Wanneer is een bepaalde gewoonte eigenlijk een verslaving? Er zijn verschillende verschijningsvormen, maar ze beginnen vaak hetzelfde: vluchten voor de pijnlijke realiteit. Eckhart Tolle schrijft hierover in zijn boek De kracht van het Nu:

“Elke verslaving komt voort uit de onbewuste weigering je eigen pijn onder ogen te zien en te boven te komen. Elke verslaving begint met pijn en eindigt ermee.”

Lijden
In de tweede nobele waarheid beschrijft Boeddha het ontstaan van lijden. De bron ligt in onwetendheid in relatie tot onze verlangens. Simpel gezegd is lijden weerstand tegen de ongewenste realiteit. Stel bijvoorbeeld dat mijn computer vastloopt, ik vervolgens boos word en dit afreageer op het toetsenbord. Mijn verlangen naar snelheid maakt dat ik de realiteit van het vastlopen niet aanvaard. Jammer genoeg is mijn gehamer op het toetsenbord net zo effectief als voetbaltips naar een TV schreeuwen. Het hebben van die weerstand heeft op deze manier heeft geen enkele zin.

In mijn pubertijd koste een verslaving me zo’n twee jaar school. Ik speelde Counter-Strike, een online schietspel. Als het goed ging vloog de tijd. Vaak probeerde ik een goede sessie te evenaren en zat ik te schelden als dat niet lukte. Meerdere toetsenborden zijn op die manier versleten…

Realiteit onderdrukken
In zijn boek A path with heart legt de Westerse boeddhist Jack Kornfield een van de oorzaken van verslaving bij onze cultuur: “De hedendaagse maatschappij koestert de neiging om ons besef van de realiteit te ontkennen of te onderdrukken. Om ons te isoleren van de realiteit pamperen we onszelf in comfort en luxe. We isoleren ons van ouderdom door bejaarden in tehuizen weg te stoppen. We doen bijna alsof onze doden niet dood zijn. Hoe kunnen we ons zo afsluiten van de waarheid van ons bestaan? We gebruiken ontkenning om te ontkomen aan pijn en moeilijkheden. Onze verslavingen ondersteunen onze ontkenning.”

Acceptatie
Toen ik op kamers ging kreeg ik last van depressies. In de loop van de tijd werd duidelijk dat ik een probleem had met zelfvertrouwen en niet gemakkelijk contact maakte met mensen. Toen ben ik een periode van ‘self-help’ ingegaan. Met begeleiding, hulpgroepen en theorieën met een psychologische achtergrond werkte ik aan mezelf. Later vond ik aanvulling en verdieping in de beoefening van oosterse leefkunsten als Boeddhisme en Tai-Chi.

Het belangrijkste thema dat ik uit de self-help heb opgedaan is (zelf) acceptatie. Dit komt overeen met de derde nobele waarheid ‘de opheffing van lijden’: het geleidelijk loslaten van verlangen. Te denken valt aan acceptatie van het verleden, persoonlijke eigenschappen of lichamelijk ongemak. Uiteraard is hierin de middenweg troef: accepteer wat je niet kan veranderen en verander wat je niet kan accepteren.

Gevoel herkennen
Die acceptatie komt nu ook weer niet vanzelf aanwaaien. Om geluk te kunnen ervaren moet je in contact staan met je gevoel en behoefte. Als onbekend is waarom je je ongelukkig voelt is het onmogelijk om acceptatie op te brengen. Zo bezien is er wellicht een positieve kant aan teveel televisie kijken, computeren of roken: als je het maar lang genoeg volhoudt, treedt er vanzelf verzadiging op en besef je op zeker moment: dit voelt niet goed. Pas dan merk je het verschil tussen verlangen vs. behoefte. Net zoals er een verschil is tussen kort plezier vs. duurzaam geluk.

Meditatie
In het leren herkennen van mijn gevoel heb ik veel aan de beoefening van mindfulness. Ik probeer in het moment te zijn en neem mezelf in lichaam en geest waar. Wat ik tijdens de loop- en zitmeditatie beoefen, probeer ik in mijn dagelijks leven toe te passen. Dit komt van pas wanneer ik zin heb in een computerspel, terwijl ik aanvoel dat dit met een vervelend gevoel zal eindigen. Op dat moment kan ik naar mijn gevoel luisteren en een bewuste keuze maken.

De mens is geprogammeerd om verlangen in te willigen. Hieraan ontkomen en verlicht raken acht ik voor mezelf onmogelijk, in ieder geval buiten een klooster. Toch is er veel te bereiken. Gun jezelf de tijd, maar gun jezelf af en toe ook een pleziertje. En vooral: beoefen met een innerlijke glimlach!