zenheader

Tekenen met je rechter hersenhelft

Voor mediteren hoef je geen talent te hebben. In principe kan iedereen gewoon gaan zitten en beginnen.  Maar kan iedereen ook tekenen? Als het aan Michelle ligt wel.  Zij ontdekte ‘zen tekenen’,  een manier van tekenen zonder doel.  En stiekem dus ook een beetje meditatief.
Door: Michelle Dujardin

Als tekenaar en schilder werk ik meestal figuratief en realistisch. Met andere woorden: je kunt herkennen wat het is. Dat is blijkbaar hoe ik denk en wat mij goed af gaat. Jaren heb ik gedacht dat ik een ‘tekentalent’ had. Dat sommige mensen nu eenmaal realistisch kunnen tekenen en andere niet. Dat blijkt een collectieve denkfout.

Hersenhelften

Betty Edwards kwam in de jaren zeventig met het fascinerende inzicht dat iedereen kan leren tekenen, als je maar op de goede manier kijkt en de juiste hersengebieden activeert. De rechterhersenhelft is namelijk betrokken bij complexe visuele waarneming. Veel mensen tekenen met hun linkerhersenhelft. In dat geval teken je niet zozeer wat je ziet, maar wat je denkt dat je ziet. Door de methode van Betty Edwards leerden ‘ongetalenteerde’ tekenaars binnen vijf dagen prachtige portretten tekenen. Een intrigerend verhaal dat nog steeds weinig mensen kennen.

Tekenreflex
Het grappige is, dat leren tekenen nog makkelijker en leuker kan. Iedereen kan namelijk al tekenen van nature. Als je fysiek in staat bent om je naam te schrijven, dan is de kans groot dat je ook kunt tekenen. Het was Frederick Franck die mijn ogen opende. In zijn boek Zen zien Zen tekenen beschrijft hij de tekenreflex, een automatisme van de handen om met de ogen mee te bewegen. Deze reflex werkt pas echt, wanneer je waarneemt vanuit je hart. Teken je op deze manier, dan kan het werken als een meditatietechniek; je wordt er rustig van, je hoofd wordt stil, je opent je geest en voelt je verbonden met het hier en nu. Niet zo vreemd, want de rechter hersenhelft kent geen taal. Het is er stil en je voelt je verbonden met het geheel.

Michelle’s verzameling boeken over zen en tekenen


Blind tekenen
Ook al kon ik al realistisch tekenen, het verhaal van Franck verraste mij enorm. Deze manier was anders dan mijn eigen methode. Ik kreeg meer plezier in het tekenen en begon het puur te gebruiken voor mijn eigen ontspanning. De tekeningen zelf waren niet meer zo belangrijk. Het werden een soort cadeautjes, herinneringen aan een mooie ervaring. Ik merkte dat ik kloppende tekeningen kon maken wanneer ik me volledig op het onderwerp concentreer en mijn handen met mijn ogen mee laat bewegen. Je tekent dan dus blind! En toch was het een ultieme eyeopener: door me te ontspannen en helemaal open te stellen worden mijn tekeningen gedetailleerder en fijner. Laat ik mijzelf afleiden door gedachten of zorgen om het resultaat dan gaat het mis. Een perfecte spiegel voor mij. Als je je ego wilt leren kennen is tekenen daar een goede manier voor. Het helpt me om in het moment te komen.

Doelloos tekenen
Als tekenen zo leuk en makkelijk is, waarom tekenen er dan zo weinig mensen? De denkfout is blijkbaar hardnekkig. Tekenen wordt over het algemeen niet belangrijk gevonden. Veel mensen stoppen met tekenen na de verplichte tekenlessen op de middelbare school. Ze vinden zichzelf niet talentvol genoeg, vinden het niet leuk meer om te doen en laten het er bij zitten. Waarom zou je iets blijven doen als je er niet goed in bent en het niet iets moois of nuttigs oplevert? Erg jammer dat dit idee zo overheerst in onze westerse cultuur. Want zou het niet mooi zijn als de ervaring net zo belangrijk is als het resultaat? Dat je enige doel is om te groeien, zonder dat je daarbij in competitie gaat met anderen. Wij kunnen wat dat betreft nog veel leren van de oosterse cultuur.

Wat ik leuk vind aan zen tekenen is dat het juist helemaal past binnen de westerse cultuur. Het leert je om beter contact te maken met de realiteit. Je gaat merken hoe vaak je eigenlijk gemakzuchtig kijkt of iets over het hoofd ziet. Door het tekenen ga je veel meer zien en begrijpen. Je krijgt er inzichten door, zonder dat je analyseert.

Polder tekenen
Mede door het zen tekenen heb ik meer interesse gekregen voor oosterse teken- en schildertechnieken. Ik begrijp nu beter hoe het werkt. Sinds kort verdiep ik me in Sumi-e , een Japanse techniek waarbij geschilderd wordt met inkt. De essentie van Sumi-e is precies hetzelfde als van zen tekenen; wanneer je je verbindt met het onderwerp, gaat het vanzelf beter. Zen tekenen en Sumi-e gaan perfect samen. Ook Sumi-e kan gebruikt worden als meditatietechniek.

Voorbeeld van een Sumi-e afbeelding

Voor ik leerde zen tekenen zou ik gedacht kunnen hebben dat een Sumi-e schilderij pas goed gelukt is, als er Japanse onderwerpen op staan. Die zie je namelijk op de meeste Sumi-e schilderingen. Nu weet ik dat dit niet zo is. Onlangs sprak ik een dame die les had gekregen van een Japanse docente. Zij moest lachen om haar Nederlandse studenten die zich bezig hielden met het tekenen van Japanse bomen en planten. Hoe konden zij dat tekenen als ze het nog nooit echt hadden gezien? Zelf ging ze de polder in om het Nederlandse landschap in Sumi-e schilderijen vast te leggen.

Mocht je zelf gaan tekenen, kies dan vooral een onderwerp dat je aan het hart gaat, iets dat je aanspreekt of mooi vindt. Dat maakt het stukken makkelijker en leuker. Het maakt niet uit of je tekent met potlood of houtskool of schildert. Het gaat erom dat je ogen weer verliefd worden.

Michelle Dujardin, geboren in ’79, woont en werkt in Leiden als beeldend kunstenaar, schrijver, boeddhistisch psycholoog en zen tekenleraar. Al deze interesses komen samen in ‘het zen tekenboek’ dat in september 2012 is uitgegeven bij uitgeverij AsokaMeer informatie over Michelle Dujardin

Bekijk Michelle in actie tijdens het zen tekenen