bodhi_vukeleku_02_versiea-23-1-1

Vukelekuu! Word wakker met de VU! Pieter van der Kulk

Het is weer VU week op Bodhitv! Studenten van het vak 'boeddhisme in Nederland' gaan op bezoek bij een sangha en brengen daar verslag van uit. Vandaag het verslag van: Pieter van der Kulk

Het is weer VU week op Bodhitv. Dat betekent dat studenten van het vak ‘boeddhisme in Nederland’ hun eindessay als ingekorte versie op Bodhitv plaatsen. Het vak Boeddhisme in Nederland is onderdeel van de opleiding Religie en Levensbeschouwing, afstudeerrichting Boeddhisme. 

Boeddhisme en sterven

Er rust nog een groot taboe op de dood in de huidige samenleving. Gezondheid zien we als de mooiste prijs, terwijl de dood langzaam verdwijnt uit het straatbeeld. We stoppen de dood liever weg, waardoor veel mensen sterven in angst. Welke rol kan het boeddhisme spelen in het voorbereid zijn op lijden en de dood? Pieter van der Kulk bezocht het Maitreya Instituut.  

Door: Pieter van der Kulk

Waar de dood vroeger een sociale en openbare gelegenheid was, speelt het zich nu in toenemende mate ver achter de voordeur af, in het privé domein.In Nederland doet zich vaak de situatie voor dat de oudere of stervende lijkt weggestopt in een ziekenhuis of zorg-complex. De verzorging gaat daarbij meestal uit van medische professionals, zoals arts en verpleegkundigen, die van oudsher gericht zijn op genezing. Dat betekent dat soms tot laat in het ziekte (lees stervens-)proces nog zware medische ingrepen worden verricht. Een naderende pijnlijke dood zal men daar vaak proberen te voorkomen met bijvoorbeeld morfine. En anders vraagt de stervende of de familie er vaak zelf wel om, om het overlijden in onbewustheid te laten plaatsvinden.

Taboe
Daarnaast rust er op het praten over de dood vaak een taboe: men weet niet goed hoe er mee om te gaan. Dit is zorgwekkend, want we kunnen immers niet heen om ouderdom, ziekte en dood. Door de dood te vermijden, worden mensen er in een laat stadium en onvoorbereid mee geconfronteerd. De mens wordt immers juist kwetsbaar door te proberen het lijden te vermijden.

Elizabeth Kubler-Ross is de pionier die eind jaren zestig van de vorige eeuw dat taboe doorbreekt met haar onderzoek naar de begeleiding van stervenden. Een van de positieve gevolgen is de opkomst van zogenaamde hospices, particuliere thuisvervangende huizen. Daarna, vanaf de jaren tachtig, komt er steeds meer aandacht voor de positie van de stervende en ook voor de rol van de arts, verpleegkundige, geestelijke verzorger en de hospice-vrijwilliger. De aandacht is zeker verschoven van ‘cure’ naar ‘care’, maar er is nog veel werk te verzetten. Nog steeds overlijdt een groot aantal mensen vervuld door angsten.

Boeddhisme en sterven
De boeddhistische stervensbegeleiding kent een geheel andere situatie en traditie. Gebaseerd op kernbegrippen als mededogen, karma en reïncarnatie kent Tibet een geheel eigen cultuur van leven, sterven en dood. Dit komt o.m. naar voren in de voorbereiding op de dood, en op daaropvolgende levens, de cyclus van wedergeboorten of samsara.

Door de confrontatie met het (eigen) sterven komen vaak vele vragen op, zoals: Wat gebeurt er als we sterven? Waar gaan we heen, is er een hemel? Het boeddhisme gaat uit van wedergeboorte in zes mogelijke bestaanswerelden, zoals in beeld gebracht in een mandala, en geeft een beschrijving van het stervensproces gezien vanuit de stervende, de periode tussen sterven en wedergeboorte (de bardo), en de factoren die bepalen in welke vorm we wedergeboren worden. (zie ook de volledige versie van de paper waarin dit proces wordt beschreven.)

Maitreya instituut
Wat is de rol van de Maitreya sangha in het stervensproces? Het instituut presenteert zich als een onderdeel van de wereldwijde organisatie The Foundation for the Preservation of the Mahayana Tradition (FPMT). De oprichter, Lama Thubten Yeshe, kreeg zijn opleiding in het Sera klooster in Tibet, waarmee Maitreya in directe lijn staat met de Gelugpa traditie. Er wordt gemediteerd volgens de Lam Rim,
een tekst waar in logische volgorde (stadia) instructies voor de beoefening (het pad) worden gegeven.

Het Maitreya Instituut kan adviseren over hoe zich voor te bereiden op het stervensproces en erna. Het Instituut heeft zich ten doel gesteld het Mahayana boeddhisme in Nederland toegankelijk te maken, omdat de principes en methoden van het boeddhisme erop gericht zijn om zowel individuele mensen als de gehele maatschappij gelukkiger te maken. Dit geldt dus onverkort ook voor de Mahayana theorie en praktijk rond het vraagstuk van leven en dood, als de daaruit voortvloeiende stervensbegeleiding, die ter beschikking wordt gesteld. Er zijn diverse activiteiten, die worden ondernomen binnen het kader van stervensbegeleiding, waaronder:

  • Advies- en vraagbaakfunctie over Sterven en Dood in de boeddhistische traditie, via het netwerk consulenten stervensbegeleiding.
  • Het reciteren van bijvoorbeeld de Hartsoetra.
  • Rituelen en lichtofferandes verrichten om het bewustzijn te zuiveren en positief te richten op de natuur van de geest.
  • Toewijdingsgebeden tijdens regelmatig terugkerende rituelen (poedja’s).
  • Beoefeningen van vrijgevigheid om goed karma voor de gestorvene te creëren.
  • Aanvragen van gebeden bij leraren zoals Z.H. de Dalai Lama, Lama Zopa Rinpoche of kloosters in India en Nepal; dit gebeurt automatisch wanneer Maitreya betreffende een overlijden van een der leden wordt geïnformeerd. Niet-leden kunnen dit ook aanvragen.
  • Dierenlevens redden met de dierenrituelen; ook advisering v.w.b. dierenwelzijn, het redden van dierenlevens en voorkomen van euthanasie bij huisdieren.
  • Verrichten van tantrische beoefeningen die de gestorvene deed tijdens zijn leven (alleen voor leden).
  • Aanbieden van boeken over sterven via de online boekhandel www.boeddhaboeken.nl. Tevens is het Handboek voor Stervensconsulenten te verkrijgen en bestaat er daarnaast een persoonlijk wensenformulier, ter voorbereiding van het eigen sterven.
  • Verzorgen van lezingen over het Tibetaans boeddhisme, het stervensproces en de manier om daar zinvol en effectief mee om te gaan. Zeker informatief voor mensen die beroepsmatig of als vrijwilliger werkzaam zijn in bv. gezondheidszorg, ouderenzorg, stervensbegeleiding en meer informatie willen over het sterven. 

De opgedane ervaringen met deze vorm van begeleiding leren dat de gebruikers merendeels tevreden zijn met de geboden mogelijkheden en dat het tot steun is geweest in het stervensproces van dierbaren. De vraag naar boeddhistische stervensbegeleiding vertoont een stijgende tendens. 

Dit essay is ingekort door de redactie van Bodhitv. Meer voorbeelden en achtergrondinformatie?
Lees hier het volledige essay