Vrede is meer dan stilte

Na tachtig jaar vrede is oorlog actueler dan ooit. De roep om herbewapening klinkt door heel Europa en de defensiebudgetten stijgen. Tegelijkertijd zijn we als westerse landen, ook Nederland en België, al lang en breed verwikkeld in de oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten. Via de media zijn we dagelijks getuige van alle gruwelijkheden en het onbeschrijfelijke leed van de slachtoffers. Maar wat doen we eigenlijk, om aan dat lijden een einde te maken? En wat betekent het dat onze landen politiek, diplomatiek en zakelijk een rol spelen in beide conflicten?

In september 2024 werd De Nieuwe Vredesbeweging opgericht, een platform van organisaties die voor vrede pleiten. Daarin zitten twee christelijk geïnspireerde initiatieven en één interreligieuze, maar het boeddhisme is duidelijk ondervertegenwoordigd. Terwijl geweldloosheid voor boeddhisten toch ook een belangrijk ideaal is. Hoe zit dat? Waar zijn de pacifisten onder de boeddhisten, vraag ik mij af. Nu de oorlogstrom steeds luider wordt geslagen, ga ik op zoek naar boeddhistische antwoorden op oorlog.

Te genuanceerd

Ik begin mijn zoektocht bij de meest voor de hand liggende groep: de Zen Peacemakers. “In tegenstelling tot wat onze naam doet vermoeden, zijn we nog niet veel met de oorlogen in Gaza en Palestina bezig geweest,” zegt Zen Peacemaker en christelijk voorganger Diana Vernooij. De Zen Peacemakers richten zich van oorsprong op verschillende vormen van sociaal onrecht en staan ook bekend om hun Bearing Witness-retraites, waarin ze bewust naar plekken toegaan waar oorlog net voorbij is. Dat betekent niet dat ze per sé pacifistisch zijn. Vernooij: “Wat betreft oorlog nemen we allemaal verschillende posities in, de één is wat uitgesprokener dan de ander. Op 4 mei organiseren we de themadag ‘De geboorte van vrede’, om te verkennen wat dat dan is, dat peace making wat in onze naam staat.”

Het valt haar op dat boeddhisten vooral bezig zijn met innerlijke vrede: “Hoe bewaar je innerlijke rust in een chaotische wereld? Natuurlijk is het belangrijk om je innerlijke vrede te bewaren, maar dat alleen is niet genoeg. We nemen allemaal deel aan de maatschappij, ieder zou daarom ook aan dit gesprek dienen deel te nemen en daadwerkelijk iets bijdragen.”

Radicale pacifisten onder boeddhisten kent ze echter niet: “Boeddhisten zijn daarvoor waarschijnlijk te genuanceerd.” Het ‘niet-weten’ De drie intenties van de Zen Peacemakers zijn: niet-weten; erkennen wat is; en van daaruit antwoorden. als uitgangspunt, betekent dat je pertinente standpunten uit de weg gaat en morele discussies per situatie bekijkt. “Bernie Glassman (de oprichter van de Zen Peacemakers, red.) zei: je moet de situatie helemaal in ogenschouw nemen en reageren op de beste manier die jij kan, vanuit alles wat je geleerd hebt en vanuit je warme hart. Al je boeddhistische verhalen en regels ken je, net als dat je je eigen kwaliteiten leeft, en je beoefent niet-weten dús je stelt alles ook weer ter discussie om het beste te doen wat dan gedaan kan worden.”

Ideaal versus praktijk

Boeddhisten zijn daarom niet per definitie tegen oorlog, denkt Vernooij: “Boeddhistisch geestelijk verzorger, bij Defensie, Paul van Gogh schreef het al: of je neemt het standpunt in van een monnik en bent voor absolute geweldloosheid. Of je neemt het standpunt in van een leek en accepteert geweld soms als noodzakelijk kwaad.”

Schrijver, therapeut en zenboeddhist Tom Hannes – bij wie ik vervolgens aanklop – beaamt dit: “Het ideaal van ahimsa, geweldloosheid, bestond al voor het boeddhisme in de Indiase filosofie. Vooral de Jains voeren dit tot het uiterste door en willen bijvoorbeeld ook geen insecten doden. Het boeddhisme gaat daarin minder ver: geweldloosheid geldt als voorschrift voor monniken, maar niet voor soldaten. Op het moment dat boeddhisme een staatsgodsdienst wordt, onder koning Asoka, Koning Asoka leefde in de 3e eeuw voor Christus in wat nu India is. Tom Hannes: “Asoka staat bekend als vredelievend, maar hij is misschien wel één van de grootste oorlogsmisdadigers aller tijden. Pas toen zijn rijk groot genoeg was, bekeerde hij zich tot het boeddhisme en verkondigde: vanaf nu is het vrede.” zie je dat een ideaal als geweldloosheid politiek gezien niet houdbaar is. Als een land dat ‘nodig heeft’ wordt er wel degelijk oorlog gevoerd. Dat is in alle boeddhistische culturen het geval, maar net zo goed in monotheïstische of humanistische culturen.”

Pacifist

Het idee dat boeddhisme per definitie vredelievend is, is dus te rooskleurig. Maar het ideaal van de monnik leeft ook nog steeds. Zo verklaarde niemand minder dan de Dalai Lama, spiritueel leider van de Tibetaanse boeddhisten, meerdere keren dat ‘oorlog ouderwets is’. Tijdens de PeaceJam-conferentie in Denver in 2006 zei hij bijvoorbeeld: “Er zijn geen nationale grenzen. De hele wereld wordt één lichaam. Onder deze omstandigheden vind ik oorlog achterhaald. Vernietiging van je naaste is in feite vernietiging van jezelf.”

In een gesprek met de Engelse schrijver Pico Iyer in 2020 voegde hij daaraan toe dat: “De wereld moet erkennen dat factoren zoals economie en klimaatverandering geen nationale grenzen kennen en dat samenwerking en symbiose kunnen leiden tot een vreedzamere wereld.”

Geen eenvoudig verhaal

Maar lang niet alle boeddhisten nemen dus een absoluut standpunt in over oorlog en vrede – en al helemaal niet als het over een actuele oorlog gaat. Tom Hannes: “Volgens mij begint geëngageerd boeddhisme met erkennen dat we het niet weten. De huidige situatie is ontzettend ingewikkeld – al helemaal omdat het tegenwoordig eigenlijk onmogelijk is om je goed te informeren: er bestaat zo’n grote diversiteit aan meningen die elkaar tegenspreken, ook van experts. Ik begrijp de situatie niet goed genoeg en ga hier dus geen persoonlijk standpunt over innemen.”

Zouden we ons niet in elk geval moeten uitspreken tegen de economische belangen achter een oorlog? Tegen een wapenindustrie die baat heeft bij het opzwepen van angst? “Natuurlijk spelen macht en financiële belangen mee,” antwoordt hij op mijn vraag: “En de verleiding is groot om hier een eenvoudig verhaal van te maken, maar dat is juist één van de drie vergiften: verdwazing. Dit leidt al snel tot paranoia.”

Geweldsverheerlijking

Waar je je wel over kunt uitspreken, vindt Hannes, is de verheerlijking van geweld: “Ik verzet me als ik zie dat onze Belgische premier samen met onze minister van landsverdediging vrolijk in een anti-tankwagen zit. En als hij op Twitter een foto post waarop hij zijn zoon in gevechtstenue het terras laat schoonvegen, onder de noemer: ‘Hij is er klaar voor’.”

“We moeten zeker wakker blijven,” vervolgt hij: “Maar als we iets niet weten, dan weten we het niet. Je moet er geen druk opzetten om het wel te weten. We moeten alert blijven en op het moment dat we wel weten wat een wijze actie is, die ook uitvoeren.”

Stille actie

Als voorbeeld van zo’n wijze actie noemt hij Stille Actie, waar Antwerpen sinds kort ook aan meedoet. Vanuit deze beweging, in sommige steden Stille Rebellie genoemd, komen mensen één keer per maand samen om in het openbaar te mediteren. Daarmee willen zij aandacht vragen voor klimaatverandering en andere urgente uitdagingen en meer bewustzijn creëren. Hannes: “Dat is iets wat we vanuit het boeddhisme kunnen inbrengen: niet weten en stil zijn. Als begin van verzet. Het hoeft daar niet te eindigen. Maar ik denk wel dat het daar moet beginnen.”

Ook Diana Vernooij noemt deze bijeenkomsten: “Wat we nu met Stille Rebellie doen, is zeggen: we moeten iets doen. We weten ook niet precies wat, maar laten we beginnen met stilstaan. En mensen vertellen: het is belangrijk om niet in een actie-reactiepatroon te schieten, maar vanuit ons hart te reageren. Niet vanuit te snelle reflexen van woede en verontwaardiging, maar vanuit wat wij vanuit ons hart willen bijdragen.”

Zoektocht

Wel reageren dus en het gesprek aangaan, maar met wijsheid en compassie. “Als we ons dan uitspreken, gaat dat over de voorwaarden om vrede te bewaren en vrede geboren te laten worden,” vervolgt Vernooij. “En dat het belangrijk is om daar meer aandacht aan te besteden, dan aan wat we moeten doen als we aangevallen worden.”

Wat je verder concreet kunt doen is nog een zoektocht, erkent ze. “Aan Stille Rebellie deelnemen, mensen ontmoeten en er met elkaar over praten – en dan kijken of daar een vervolg uit voortkomt. Daarmee bereik je nog geen wereldvrede, maar met een ferm standpunt doe je dat ook niet. Ik heb altijd het gevoel, op het moment dat ik heel erg verontwaardigd ben of sterk emotioneel betrokken, dat ik dan juist voorzichtig moet zijn. Tegelijk wil je wel je betrokkenheid houden en vragen stellen als: oké, wie heeft er nu eigenlijk belang bij deze oorlog? Misschien kun je daar dan weer iets creatiefs mee doen.”

Liberation Circle

Zo ondertekende ze de verklaring van Liberation Circle: een online initiatief dat zich expliciet uitspreekt tegen ‘de stilte in boeddhistische gemeenschappen rondom onderdrukking wereldwijd, en specifiek tegen de voortdurende genocide in Gaza.’

“We zijn ontstaan vanuit de overtuiging dat echte beoefening ook maatschappelijk betrokkenheid vraagt,” licht initiatiefnemer Dirk Wolbers, tevens medeoprichter van meditatieplatform 30NOW, toe. Samen met Joyce Cordus en Dorine Esser stond hij aan de wieg van deze actie.

Wolbers is juist wel voorstander van ferme standpunten: “Free Palestine is ons credo. Want zolang zij niet vrij zijn, zijn wij dat ook niet. Het is een ingang om breder systemisch onrecht aan de kaak te stellen. Dit conflict is bovendien nauw verweven met onze eigen samenleving: de invloed van Nederland is ongekend.”

De situatie is niet hetzelfde als in Oekraïne, benadrukt hij: “Oekraïne wordt aangevallen door een buitenlandse macht en verdedigt zich. In Gaza is sprake van structureel, extreem eenzijdig geweld tegen een grotendeels weerloze bevolking die leeft onder bezetting en blokkade. Dat geweld wordt bovendien mede mogelijk gemaakt door westerse steun. Organisaties als B’Tselem, Amnesty, Human Rights Watch én het Internationaal Gerechtshof (ICJ) spreken hier over etnische zuivering en genocide.”

Spiritual bypassing

Boeddhisten moeten verder gaan dan stilte, vindt Wolbers. “Ik snap dat een initiatief als Stille Actie onder boeddhisten resoneert. Stil zijn is hartstikke mooi, maar het is niet genoeg. Zenleraar Thich Nhat Hanh heeft helder verwoord dat stil blijven ook een vorm van medeplichtigheid kan zijn: ‘Zowel actie als een gebrek aan actie kunnen gewelddadig zijn.’”

Volgens Wolbers is het stil blijven van de boeddhistische wereld een vorm van spiritual bypassing. Spiritual bypassing is de neiging om spirituele ideeën en praktijken (in dit geval: niet-oordelen) te gebruiken om onplezierige emoties, ervaringen en realiteiten te negeren om je beter te voelen en ongemak te vermijden. “Ze zeggen: ‘Ik wil niet oordelen, dus ook geen partij kiezen.’ Terwijl Gaza de hel op aarde is, daar is geen ‘ja, maar’ op van toepassing. Dit is niet complex. Je bent uit ethisch oogpunt verplicht om op te staan tegen genocide. Dit gaat om medemenselijkheid.”

Voor Diana Vernooij kunnen dit soort verklaringen en deelnemen aan Stille Rebellie naast elkaar bestaan: “Er zijn inmiddels 13 steden in Nederland en 3 in Vlaanderen aangesloten, maar de beoefenaars die meedoen nemen geen eenduidig standpunt in. In sommige steden is er samenwerking met Extinction Rebellion en ligt de nadruk op het klimaat. Bij andere steden is het breder en is er ook een roep om vrede.”

Ook Tom Hannes ondertekende de verklaring. “De noodzaak om geweld en onrecht aan te kaarten is voor mij fundamenteel. Stil zijn gaat over je eerste reacties – die doorgaans een vorm van fight, flight of freeze zijn – overstijgen. Maar het betekent niet dat je je rug keert naar de ellende in de wereld. Daarover moet je getuigenis durven afleggen. Al is dat helaas niet altijd de sterkste kant van boeddhisten.”

Betrokkenheid en angst

Ook academicus, filosoof en praktiserend boeddhist John Peacock signaleert dat boeddhisten de neiging hebben weg te kijken van sociale en politieke vragen. In een recent gepubliceerd betoog in Tricycle schrijft hij dat de focus van westerse boeddhisten op het individu ligt. Meditatie kan daardoor een copingstrategie worden die onrecht juist in stand houdt. “Ons streven naar een minder reactieve geest mag nooit ten koste gaan van onze betrokkenheid bij de wereld,” stelt hij.

Naast spiritual bypassing speelt angst mee in dat we ons niet durven uit te spreken, denkt Wolbers. “En die angst is reëel. We leven in een tijd waarin alle kritiek op Israël wordt bestempeld als antisemitisch en soms zelfs gelijk wordt gesteld met terrorisme. Deelnemers aan pro-Palestinademonstraties worden bijvoorbeeld extra in de gaten gehouden.” Per 1 februari 2025 ging de Taskforce Antisemitisme Bestrijding van start: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2024/11/22/veelzijdige-aanpak-van-veelkoppig-monster-antisemitisme. Bij de presentatie bleek dat ‘het weren van antisemitische sprekers op hogescholen en universiteiten’ en ‘veiligheidsconsequenties van de sit-ins op ov-stations’ voorop staan. Deze benadering krijgt onder meer kritiek van Joodse wetenschappers die zich zorgen maken dat verzet tegen mensenrechtenschendingen ten onrechte als antisemitisch wordt bestempeld. https://www.trouw.nl/opinie/opinie-taskforce-tegen-antisemitisme-kan-alleen-maar-schade-aanrichten~bc827e42/

Consequenties

Voor sommige boeddhisten blijkt het zelfs een zorgvuldig afgewogen beslissing om zich niet heel stellig uit te spreken. Zo heb ik contact met een Tibetaans boeddhistische leraar met een Nederlandse achtergrond, die zich op allerlei vlakken maatschappelijk geëngageerd inzet. Hij wil wel antwoord geven op mijn vragen, maar vanwege mogelijke gevolgen niet met zijn naam worden genoemd: Zijn naam is bij de redactie bekend. “Velen van ons bewegen zich internationaal, wat in toenemende mate problemen oplevert, met name als we actief zijn in de VS. Dit betekent dat er veel gedaan wordt, maar niet noodzakelijkerwijs via kranten of sociale media.”

Hij vervolgt: “Mijn stem bij de boze en gepolariseerde menigte voegen, is niet alleen contraproductief, maar staat niet in verhouding tot de mogelijke consequenties, namelijk dat ik een aantal landen waar ik werkzaam ben niet meer in kan komen. Mijn activiteiten hebben me het afgelopen jaar reeds een waarschuwing en een bedreiging opgeleverd in twee landen, door hun respectievelijke geheime diensten. Met andere woorden: onze wereld verandert snel en het is belangrijk zorgvuldig te handelen en ervoor te zorgen dat acties voldoende effect hebben om tegen de gevolgen op te wegen.”

Deze leraar kiest er dus bewust voor niet mee te doen aan demonstraties en voorzichtig om te gaan met uitspraken in de media. In plaats daarvan zet hij zich op minder opvallende manieren in voor vluchtelingen, klimaat en de interreligieuze dialoog. “Zo neem ik samen met andere religieuze leiders deel aan netwerken die proberen druk uit te oefenen op de Israëlische regering.”

Verzet tegen onrecht

Wat kun je nog meer doen om in verzet te komen tegen onrecht? Wolbers: “Als het gaat om Palestina, kun je, naast je zowel online als offline uit te spreken, Israëlische producten boycotten (daar bestaat zelfs een app voor). Je kan geld geven aan hulpverleningsorganisaties, alhoewel er niet veel meer over zijn die toegang hebben tot Gaza. En je kunt jezelf inlezen om de situatie beter te begrijpen. Begin gewoon met de Wikipediapagina’s over Israël, Palestina of zionisme.”

Meditaties, plaquettes en stoepa’s voor wereldvrede

Ook op hele andere manieren zetten boeddhisten zich in tegen oorlog en onrecht – besef ik als ik verder zoek. Zo zijn er meditatiesessies voor wereldvrede, bijvoorbeeld bij het Maitreya Instituut. Daarmee willen ze onder meer vrede en geluk genereren “in de harten van alle voelende wezens, vooral in de harten van de wereldleiders die zoveel invloed hebben.”

Daarnaast kwam mij een internationaal Tibetaans boeddhistisch project ter ore, waarin wereldwijd meer dan 40.000 speciale plaquettes met een afbeelding van Guru Rinpoche (Padmasambhava) zijn verspreid. Ze zijn gezegend en gevuld met heilige voorwerpen, met als doel ons te beschermen tegen een nucleaire oorlog. Aangezien de organisatie geen media-aandacht wil (dit zou onnodige obstakels opleveren), heb ik hierover niet met ze kunnen spreken.

Maar het doet denken aan de tachtig vredespagodes die de Japanse monnik Nichidatsu Fujii na de Tweede Wereldoorlog wereldwijd bouwde om geweldloosheid te promoten. Ook deze boeddhistische stoepa’s bevatten relieken en heilige voorwerpen die een beschermende uitstraling zouden hebben. Daarnaast zijn het natuurlijk ideale locaties voor bijeenkomsten rondom het thema vrede.

Het is me inmiddels wel duidelijk dat de huidige oorlogen en wapenwedloop de boeddhistische wereld zeker niet koud laten. En dat er verschillende manieren zijn om je in te zetten voor een vreedzame wereld. Misschien kunnen we dat geluid nog wat luider laten klinken?

---

Omslagafbeelding: Protest tegen de oorlog in Oekraïne in Lyon, 2022. Foto: Ev, Unsplash.