Verlichting tijdens de feestdagen: tips voor een inspirerende kerstvakantie

Doen:

Feest van Licht in Orientalis

Zolang er mensen bestaan, gaan zij tegen het einde van het jaar op zoek naar licht. In alle culturen. Ook in het boeddhisme is er een ‘lichtfeest’, de viering van het moment waarop de historische Boeddha ca. 2.500 jaar geleden zijn verlichtingsdoorbraak had. De precieze datum is niet meer te achterhalen, maar binnen zen geldt gewoonlijk 8 december.

De historische Boeddha maande ons onszelf tot eiland, tot toevlucht te zijn om de dharma te verstaan: verlaat je op wat je van nature bent. Voor je het weet, keert ons ongeloof in de simpele waarheid van ons hart weer terug en zetten we onszelf weer vast in een vicieuze cirkel van oordelen, ideeën en concepten. Hoe ontsluiten we die? Hoe zetten we de gevangenis van ons innerlijk terreursysteem open?

Het museumpark Orientalis helpt ons een handje met vernieuwde lichtontwerpen waarmee het park wordt uitgelicht onder het motto De samenspraak van de vogels. Het Feest van Licht staat dit jaar in het teken van zelfontdekking en verbinding. Inspiratie biedt een oud-Perzisch verhaal over de vogels die op zoek gaan naar hun koning. Tijdens hun tocht door zeven valleien ontdekken ze dat zij zélf die koninklijke kracht in zich dragen. Te bezoeken in Nijmegen van 17 december t/m 5 januari.

Tip van: Dick Verstegen

---

Aziatische boeddhabeelden in België

In Mariemont, gelegen onder Brussel, kan je op een zintuiglijke manier prachtige boeddhabeelden in brons, ivoor, hout of lapis lazuli gaan bekijken. Ook zijn er verschillende thangka’s (boeddhistische schilderijen) te bewonderen.

In samenwerking met het Ghent Centre for Buddhist Studies (Universiteit Gent) realiseerde het Koninklijk Museum van Mariemont de tentoonstelling Boeddha, Zin en Zintuiglijkheid. Je wordt er getransporteerd naar een andere wereld. Nog nooit was het boeddhisme zo tastbaar als hier, waar je langs diverse tijdperken reist.

Voor mij was het een ontdekking dat we hier in België zo’n prachtige boeddhistische kunstcollectie hebben. De tentoonstelling loopt tot april 2025. Maar ik hoop dat dit ooit een permanente expositie wordt.

Tip van: Stijn van Daele

---

Kijken

Bouwen met de boer

Soms verlang ik naar een badje positiviteit. Zenleraar Thich Nhat Hanh herinnert ons eraan om alleen datgene tot ons te nemen wat vrede, vreugde en welzijn bevordert – zowel in lichaam als geest. Hoewel ik bewust geen tv kijk en nieuwsplatforms mijd, sluipt er toch vaak een gevoel van zwaarte en dreiging mijn wereldbeeld binnen. Daarom zoek ik bewust naar verhalen van pioniers die hoop en inspiratie brengen. De Tegenlicht-aflevering Bouwen met de boer is precies zo’n verhaal.

Op de website lees ik dat VPRO Tegenlicht staat voor “radicale hoop”. En dat straalt deze aflevering in overvloed uit. Gepassioneerde boeren en ondernemers delen hun inspirerende initiatieven waarin alles samenkomt: lokale, natuurlijke materialen zoals hennep, bamboe en stro worden gebruikt om te bouwen. Hiermee helpen we niet alleen de CO2-uitstoot drastisch te verminderen, maar zeggen we ook vaarwel tegen vervuilende materialen zoals staal en beton. En het mooiste? Een bamboehuis ademt en voelt als een warme omarming.

De boodschap is simpel: goed voor de boeren, de bouwers én de bodem. “Bijna te mooi om waar te zijn,” klinkt het, maar de stralende gezichten van deze pioniers bewijzen het tegendeel. Een aanrader als je dit jaar met een glimlach wilt afsluiten.

Tip van: Laura Vegter

---

Een ode aan transities en vriendschap

De documentaire Will & Harper raakte me op zowel een universele als heel persoonlijke manier. Will Ferrell (oa Saturday Night Live) en Harper Steele (tekstschrijver van Ferrell) zijn al 25 jaar bevriend en maken een roadtrip om hun band te versterken en iedereen te tonen wie Harper echt is, nu zij als vrouw door het leven gaat.

De scènes waarin transgender vrouw Harper haar onzekerheden deelt, herkende ik meteen. Ook ik heb momenten gekend waarin ik me afvroeg hoe mijn naasten me zouden zien tijdens en na mijn gendertransitie. Zal er nog ruimte zijn voor dezelfde humor, dezelfde menselijke connectie? Durven anderen ook zichzelf te zijn rondom mij? De manier waarop Will op Harper reageert – met open armen, soms onhandig, maar altijd met liefde – bracht voor mij vaak een glimlach maar zeker ook een traan.

De film herinnert ons eraan dat vriendschappen, net als mensen, nooit statisch zijn. Ze ademen, veranderen en vragen soms om hernieuwde verbinding. Die eerlijkheid en zachtheid waarmee ‘Will & Harper’ dit thema verkent, inspireerden me om met een frisse blik naar mijn eigen rol in mijn eigen relaties te kijken. Samen kunnen groeien is essentieel.

Deze documentaire is dus veel meer dan een verhaal over genderidentiteit. Het is een uitnodiging om jezelf en anderen te blijven herontdekken, ongeacht wat het leven je brengt. Een absolute aanrader voor iedereen die zich soms (vertwijfeld) afvraagt waarom verandering ook een geschenk kan zijn. En daarnaast gewoon een hele liefdevolle film. Op veel manieren passend bij deze tijd.

Will & Harper is momenteel te zien op Netflix.

Tip van: Bay Hagebeek

---

De kracht van moed en mededogen

December 1985. We kijken naar een zwijgzame, hardwerkende man met een heldere, intense blik. Ondanks zijn ingetogen houding ziet kolenverkoper Bill dingen waar anderen liever van wegkijken. Zo komt hij op het spoor van de Magdalena-wasserijen in de katholieke kloosters, een zwarte bladzijde in de Ierse geschiedenis.

De wasserijen werden gebruikt als tuchthuizen voor vrouwen en meisjes die ‘gevallen’ waren. Vrouwen die bijvoorbeeld buiten het huwelijk om zwanger waren geworden, werden aan het werk gezet en met harde hand gecorrigeerd. Hoelang ze moesten blijven werd niet verteld, contact met de buitenwereld werd verboden. Wie haar werk niet goed deed, werd gestraft; deze vrouwen werden opgesloten, kregen geen eten en ondergingen lijfstraffen. En het ergste van alles: hun baby’s werden zonder pardon weggenomen en aan pleeggezinnen verkocht.

Als Bill op kerstavond in het kolenhok van het klooster een opgesloten en op sterven na dood meisje vindt, bevrijdt hij haar en neemt haar mee naar huis. Een daad van compassie, met grote gevolgen voor zijn kwetsbare gezin.

Small things like these draait nu in de bioscoop.

Tip van: Gabrielle Bruhn

---

De wereld verbeteren:

Onder de pannen

Het zien van Small things like these deed me denken aan de huidige tijd. Aan de mensen in mijn stad die geen dak boven hun hoofd hebben. Er is een immense wooncrisis: volgens het CBS steeg het aantal dakloze mensen in Nederland in 2023 met 15% naar 30.600 personen.

Zou ook ik daar iets aan willen en kunnen doen door ontheemden onderdak te bieden? Een plek waar ze op adem kunnen komen? Of kijk ik weg? Een ethisch vraagstuk. Die al jaren ongebruikte zolderkamer met de vergeelde voetbalposter, die ik altijd in dezelfde staat gelaten heb toen zoonlief voor zijn studie naar een andere stad vertrok, zou ik die aan kunnen bieden aan een thuisloze?

In Amsterdam is kortgeleden de Hospita-wet in werking getreden onder de naam Onder de pannen, van woningnood naar huisgenoot. Een mooi en hoopvol initiatief. Hoe klein een kamer ook mag zijn, door ruimte te maken kan lijden worden verzacht. Wat zou jij doen?

Tip van: Gabrielle Bruhn

---

Doordoen en dada

David van Reybrouck, de Vlaamse schrijver, vertelde me eens dat hij zich vandaag aan twee dingen vasthoudt: ‘doordoen en dada’. ‘Doordoen’ had hij geleerd van een boeddhistisch klimaatactivist. David had hem gevraagd hoe hij de hoop erin kon blijven houden. De boeddhistische activist antwoordde hem dat hij niet langer met hoop werkte. Hij deed gewoonweg wat hij vond dat hij moest doen. Hij ‘deed door.’ Dat kunnen wij ook. Ophouden ons af te vragen wat het allemaal uitmaakt en dapper het goede blijven doen. We weten niet wat de gevolgen van onze daden precies zullen zijn. Maar we kunnen ons wel hier en nu richten op onze meest wijze inspiratie. In de zen noemen we dat mushotoku. Letterlijk, ‘zonder winstoogmerk’. Je volgt een zo plausibel en meedogend mogelijke weg. Je doet door.

‘Dada’ haalde van Reybrouck – een beetje verrassend moet ik toegeven – van de Nederlandse inzending voor het Eurovisie Songfestival, ‘Welkom in Europa’. Dada is idioot plezier maken, om je niet te laten platwalsen door zorgen. Om ruimte en blijheid te scheppen. Nu. Want alleen met een grondige dosis blijdschap zullen we wijs en meedogend durven blijven. Net zoals het wijsheid en mededogen vereist om echt blij te zijn.

Tip van: Tom Hannes

---

Eigendom anders

Een schat aan informatie die mij erg blij maakt, vind je in deze webdocu Een modulaire webdocumentaire, bedoeld als inspiratiedocument, onderzoek, handleiding en archief. 'Het is een bundeling van verhalen en zoektochten naar andere manieren waarop we de samenleving kunnen inrichten.' over collectief eigendom. Wat is eigendom eigenlijk, en kunnen we eigendom anders benaderen dan zoals wij nu gebruikelijk doen? Welke vormen van collectief eigendom waren er door de eeuwen heen en hoe leven mensen die eigendom collectief hebben geregeld?

Kunnen we met andere eigendomsvormen het tij keren van de uitbuiting van de aarde en het opstapelen van geld bij bepaalde bedrijven en mensen? We hebben het dan over de kracht van collectieven, het vormgeven van rechten voor de natuur, sociaal en collectief kapitaal. We hebben het over degrowth en innovaties als grondbelasting en juridische vernieuwingen die uitputting van de aarde een halt toeroepen en een andere wijze van organiseren mogelijk maken. Alle vormen van coöperatieven in kunst, landbouw, wonen en recreatie komen aan bod – met filmpjes, tekst en goede voorbeelden. Aanbevolen dus.

Tip van: Diana Vernooij

---

Lezen:

Dieper dan woorden

Geen boek leent zich beter voor een kersttip op een boeddhistisch platform dan Dieper dan woorden van David Steindl-Rast. Het is een paar jaar geleden in het Nederlands verschenen. Ik kreeg het cadeau van een bewogen leerling. Het is een wonderbaarlijk boek dat uitgaat van de katholieke geloofsbelijdenis, de twaalf artikelen van het geloof ofwel het credo. Steindl-Rast schrijft heel persoonlijk en in detail wat deze dogmatisch ogende zinnen voor hem betekenen. Het bleek een van de ontroerendste documenten te zijn die ik in lange tijd gelezen had.

De auteur, een Oostenrijkse benedictijn uit Amerika, blijkt een buitengewoon vrijzinnig kloosterling. In 1966 kreeg hij de opdracht de boeddhistisch-christelijke dialoog te bestuderen en raakte hij bevriend met Thich Nhat Hanh en met de Dalai Lama, die ook het voorwoord van zijn boek schreef. Hij begon het zenboeddhisme te bestuderen en werd een doorgewinterde zenbeoefenaar die verscheidene Japanse leraren had.

Het credo bevat volgens Steindl-Rast een aangrijpende boodschap van liefde en verbinding. Hij gaat ervan uit dat onze ware staat van zijn (Boeddhanatuur, Christusnatuur, ware natuur) onze aangeboren snaar naar het mysterie is, het onzegbare, dat in het christendom vaak God genoemd wordt. En dat je de die snaar in principe via alle religies kunt vinden.

Dieper dan woorden, David Steindl-Rast, uitgeverij Valkhof Pers.

Tip van: Dick Verstegen

---

De oerkracht van het levende

Wij mensen zijn onlosmakelijk verbonden met de natuur, sterker nog wij zijn natuur. De Franse filosoof Baptiste Morizot brengt dat besef erudiet onder woorden in zijn boek Het levende laten opvlammen, dat ik onlangs met enthousiasme las. Eigenlijk moeten we af van het woord ‘natuur’, want dat impliceert dat het iets anders is dan wijzelf. Met bijbehorende destructieve omgang met de wereld tot gevolg. Hij stelt voor ‘natuur’ te vervangen door ‘het levende.’

Een paar mooie citaten: “We hebben geen macht over het levende, maar we kunnen het verdedigen… Het is verzwakt door ons toedoen, maar krachtiger dan wij; het roept op tot onze bescherming, maar het is veel groter dan wij. Het levende verdedigen is het laten opvlammen.“

Nogal wat doemdenkers hoor je beweren dat de aarde beter af zou zijn zonder ons. Nee, zegt Morizot, mensen maken de natuur niet per sé slechter met hun aanwezigheid, “Want ze zijn levende wezens die zijn gevormd door levende omgevingen.” Het gaat erom op zoek te gaan naar manieren om mee te bewegen met ‘de oerkracht van het levende’ met zijn drie miljard jaar evolutie en bijbehorende overvloed. Een boek om kracht uit te putten.

Tip van: Michiel Bussink

---

Stille Geest, Heilige Geest

Kerstmis is dan wel geen boeddhistisch feest, lama Yeshe vierde het toch met zijn westerse leerlingen. Jezus was volgens hem een goeroe met uitzonderlijk veel mededogen, die het bodhichitta-ideaal belichaamde. Een rolmodel in “het helpen van anderen en het vernietigen van de gehechtheid aan onszelf”.

En dat is nu precies waar we echt gelukkig van worden, volgens de lama. Als we ons eigen ‘ikje’ laten varen en meer gaan leven vanuit een besef van verbondenheid, wordt het eigenlijk heel vanzelfsprekend om vanuit liefde voor die ander te gaan handelen.

De inmiddels overleden lama Yeshe werd geboren in Tibet, maar vluchtte voor de Chinese overheersing naar Nepal, waar hij samen met zijn leerling lama Zopa het beroemde Kopan-klooster stichtte. Vanaf 1974 gingen beide lama’s lesgeven in het Westen waar ze een netwerk van momenteel 165 meditatiecentra creëerden, waaronder ook het Nederlandse Maitreya Instituut.

Stille Geest, Heilige Geest bevat een verzameling van de lezingen en vraag-antwoordgesprekken met leerlingen die de lama in de jaren ’70 voerde rondom het thema kerst. Het is een herdruk van het allereerste boek dat uitgeverij Maitreya destijds uitgaf. De teksten zijn al vijftig jaar oud, maar nog steeds actueel en de lama brengt zijn boodschap op opvallend heldere en frisse wijze.

Tip van: Judith Sudhölter

---

Luisteren

Podcast over superkrachten

Zei iemand superkrachten? Er is een term in de Pali-canon, Abhinna, die staat voor de intuïtieve gaven die een soort bijvangst zijn van de beoefening van concentratie. Denk aan dingen als helderziendheid, het herinneren van vorige levens en telepathie. Maar boeddhistische geschriften, die moet je niet te letterlijk nemen, toch?

In de podcast The Telepathy Tapes onderzoekt documentairemaker Ky Dickens een groep zwaar autistische kinderen die niet kunnen praten. Experts stellen vaak vast dat er in deze kinderen “niemand aanwezig is”. Maar veel ouders lukt het toch om met hun autistische kroost te communiceren. En dan blijkt dat dit eigenlijk heel bijzondere wezens zijn!

Deze kinderen blijken niet alleen heel intelligent; ze zijn allemaal -zonder uitzondering- telepathisch. En dan niet telepathisch als in: “ze voelen de sfeer goed aan”. Nee, ze kunnen letterlijk zien wat er in het hoofd van mensen omgaat. Oh, en ze blijken zich ook hun babytijd te kunnen herinneren, en op afstand met elkaar te communiceren.

Het verhaal wordt verteld aan de hand van experimenten, die zo rigoureus worden uitgevoerd dat zelfs haar extreem sceptische producer in een existentiële crisis belandt. Wees klaar om je vastgeroeste geest wakker te schudden: Abhinna bestaat!

The Telepathy Tapes is te beluisteren op verschillende podcastkanalen. Er is ook een website met videobeelden, een film is in de maak.

Tip van: René van der Stok

---

Spreken

Waarom behoeftes uiten ons helpt overleven

Onlangs interviewde ik Yoram Mosenzon, een ervaren trainer in Geweldloze Communicatie. Lang geleden verliet hij zijn vaderland Israël, omdat verschillende groepen met beschuldigende vingers naar elkaar bleven wijzen. Zolang hun onderliggende behoeftes niet op tafel kwamen, lag een gewelddadige escalatie in het verschiet. Mosenzon kreeg gelijk.

Praten over je behoeftes om grote conflicten aan te pakken? Dat klinkt idealistisch, maar concreter kan het niet. Want dan pas gaat het over wat je als individu of samenleving nodig hebt om te overleven. En over wat niet helpt om te kunnen samenwerken. Je stelt je kwetsbaar op en gaat ervan uit dat die ander geen verborgen agenda heeft. Vertrouwen is daarbij cruciaal. Maar juist dat komt te voet en gaat te paard, door voortdurende ruis op de lijn. We hebben allemaal een ander perspectief en woorden zijn vaak ontoereikend om uit te drukken wat we precies bedoelen.

Kansloos dus? Dat lijkt me niet. Iedereen heeft behoeftes en we herkennen ze bij elkaar. Dat kan gevoelens van verbinding oproepen. Als die ervaring van verbondenheid er eenmaal is, dan ontstaat ruimte voor creativiteit om problemen op te lossen. En ruimte voor begrip als je uiteindelijk besluit niet samen verder te gaan.

Tip van: Jolanda Breur