Wanneer het hart huppelt

Dit is een voorpublicatie uit ‘Wanneer het hart huppelt’, daarin gaan meditatieleraar Frits Koster en fotograaf Hapé Smeele in dialoog aan de hand van 52 behulpzame inzichten uit verschillende spirituele tradities.

Week 1: kindfulness

Toen ik in de jaren zeventig begon te mediteren was het begrip ‘mindfulness’ nog volledig onbekend in het Nederlands. Daarin is in 45 jaar tijd veel veranderd. Zelfs de NS geeft ons nu suggesties voor korte mindfulness-oefeningen in de trein of voor mindfulness-wandelingen in de natuur. Reclames op tv, radio of sociale media hebben het over mindful tuinieren, zen- en wellness-producten en de positieve werking van aandacht.

Het is heel mooi dat mindfulness meer bekendheid heeft gekregen. Dat is mede te danken aan Jon Kabat-Zinn, die de seculiere training Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) ontwikkelde.

Toch zou ik in dit boek graag een pleidooi willen houden voor nog een ander woord: kindfulness. Het werd voor het eerst gebruikt door de Australische boeddhistische monnik Ajahn Brahm. Kabat-Zinn heeft dit woord zelf niet vaak gebruikt, maar hij heeft het wel eens op een mooie manier beschreven:

“Weliswaar gaat het bij mindfulness om het cultiveren van pure aandacht, opmerkingsgave, een heldere blik en wijsheid. Maar daarnaast is het belangrijk dat die aandacht ook een liefdevolle kwaliteit heeft – een openstaan voor wat het ook is dat zich voordoet, gepaard gaand met een zekere mate van vriendelijkheid en de bereidheid ook onszelf met onze aangeboren compassie te omarmen.”

—› Maak deze week regelmatig (het liefst dagelijks) enkele minuten vrij om jezelf in stilte iets vriendelijks toe te wensen. Hoe werkt dit door in je leven?

Week 14: verwondering en ontzag

De boeddhistische psychologie kent vreugde als een van de zeven verlichtingsfactoren, en medevreugde als een van de vier hemelse verblijven of brahmavihara’s. De Amerikaanse hoogleraar psychologie Dacher Keltner raakte geïnspireerd door het fenomeen ‘awe’, dat je misschien kent als deel van het populaire woord awesome. Hij beschrijft awe als een combinatie van verwondering en ontzag, een gevoel dat je kunt krijgen als je iets meemaakt wat je gewone begrip van de wereld overstijgt.

Keltner is dit soort awe-momenten gaan onderzoeken en constateert allerlei heilzame effecten bij het ervaren ervan. Zo ontdekte hij bijvoorbeeld een samenhang met een grotere mate van ontspanning, een lagere fysieke ontstekingsgevoeligheid en een verminderde focus op het zelf. In plaats hiervan is er sprake van een verhoogd sociaal bewustzijn: meer ‘wij-samen’ en minder ‘ik-eerst’ of ‘jij-eerst’. Bovendien nam hij een grotere sociale souplesse en een verhoogd gevoel van zingeving waar.

Uit de persoonlijke verhalen van mensen afkomstig uit maar liefst zesentwintig landen leidt Keltner de volgende acht waardevolle vormen van verwondering af die je leven kunnen verruimen: heldenmoed en morele schoonheid, collectief bruisen op een heilzame manier, de natuur, muziek, visuele schoonheid, spiritualiteit en religie, geboorte en sterven en openbaringen. Ze komen allemaal aan bod in dit boek.

—› Reflecteer op momenten van verwondering in je leven en verken wat ze jou gedaan hebben.

Week 22: wanneer het hart huppelt

We kunnen twee wegen onderscheiden die leiden tot welzijn. Bij de eerste weg ontwikkelen we wijsheid en compassie in relatie tot het lastige en pijnlijke dat we als mens kunnen ervaren. Bij de tweede weg maken we ruimte voor vreugde en medevreugde.

Medevreugde ontstaat wanneer er iets te vieren valt, wanneer het hart huppelt. Dit kan gebeuren door het zien van een ander vreugdevol dansend hart, of door met blijdschap, waardering of dankbaarheid te reflecteren op een (materiële of immateriële) rijkdom die je bij jezelf waarneemt. Daar waar we gemakkelijk kunnen verkrampen en vastlopen in afgunst en vrekkigheid, kunnen we juist ook gulheid en medevreugde ontwikkelen – naar onszelf en naar anderen.

—› Kun je enkele rijkdommen in je eigen leven benoemen? Wat doet het met je als je deze via de herinnering opnieuw beleeft?

Week 46: mindfulness als innerlijke beschermengel

‘Juiste opmerkzaamheid’, de zevende schakel van het achtvoudige pad, is het observatievermogen met betrekking tot wat zich van moment tot moment in of aan je voordoet. Dus het gewaarzijn van menselijke ervaringen, zonder daarover te hoeven oordelen. Mindfulness of opmerkzaamheid in het nu kan zich richten op van alles, zoals het lichaam, gevoelens, emoties, gedachten of zintuiglijke prikkelingen.

Tegenwoordig onderscheiden we twee vormen van gewaar- zijn: gefocuste aandacht en receptieve aandacht. Soms kan het waardevol zijn de aandacht expliciet ergens op te richten. Wanneer je bijvoorbeeld ergens in verstrikt bent geraakt, kun je de aandacht bewust bij de adembewegingen brengen. Je focust je dan dus om jezelf innerlijk te resetten en als het ware ‘opnieuw te beginnen’.

Een andere manier van gewaarzijn is dat je je aandacht juist nergens in het bijzonder op richt. Je hoeft alleen maar op te merken wat zich vanzelf in of aan je voordoet, wanneer er bijvoorbeeld een ervaring van denken, horen of voelen is. Dit wordt receptieve of ontvankelijke mindfulness genoemd. Beide vormen kunnen behulpzaam zijn, experimenteer er spelenderwijs maar eens mee.

Opmerkzaamheid kun je zien als een innerlijke beschermengel. Als je er met je aandacht niet bij bent, vergeet je bijvoorbeeld gemakkelijk waar je de huissleutel hebt gelaten. Je maakt sneller fouten en handelt met minder wijsheid. De beroemde Zwitserse psychiater en psycholoog Carl Gustav Jung waarschuwde zelfs streng: “Datgene in onszelf wat we niet in ons bewustzijn laten doordringen, doemt op enig moment in ons leven op als het noodlot.”

—› Maak deze week regelmatig ruimte voor de beoefening van mindfulness en verken welke vorm van opmerkzaamheid (ontvankelijk of gefocust) op dat moment het meest behulpzaam is. Je kunt daarnaast letten op wat het met je doet als je een niet eerder geziene gedachte of niet eerder ervaren gevoel herkent in het nu.

Meer weten?

Wanneer het hart huppelt is de ideale metgezel voor eenieder die wel eens mediteert, mindfulness beoefent, op retraite gaat of een pelgrimstocht maakt. Uit verlangen naar verstilling, verruiming en verdieping. Maar hoe vind je die rust en ruimte ook buiten dit soort momenten, in de hectiek van alledag? In de praktijk blijkt dat soms best lastig. Daar wil dit boek een bijzondere ruggensteun in zijn.

Meditatieleraar Frits Koster en fotograaf Hapé Smeele gaan in dialoog aan de hand van 52 behulpzame inzichten uit verschillende spirituele tradities. Dat doen ze vanuit hun eigen taal: de een spreekt in korte heldere teksten, de ander in krachtige poëtische beelden. Laat je het hele jaar door wekelijks inspireren en bemoedigen op je levensweg door deze unieke samenspraak.

Wanneer het hart huppelt

Frits Koster (tekst) & Hapé Smeele (fotografie)

Prijs: € 35,- (gratis verzending)

Uitgever & bestellen via: Nachtwind

Winactie

In samenwerking met Uitgeverij Nachtwind geeft Bodhi 5 exemplaren van ‘Wanneer het hart huppelt’ weg aan onze vaste donateurs. Deze winactie is inmiddels gesloten. De winnaars kregen op vrijdag 14 november bericht.

Alle afbeeldingen bij dit artikel zijn van Hapé Smeele. De vier weekteksten zijn van Frits Koster.