Alleen oprechte nieuwsgierigheid kan wij/zij-kloof dichten
Dick Verstegen
06 februari 2025
· 12 min. leestijd
Door je af te zetten tegen Trump-fans of PVV-stemmers draag je net zo goed bij aan tweespalt in de samenleving. Hoe komen we wel voorbij polarisatie? “Zonder ontmoeting kun je een ander niet kennen.”
Laat ik met de deur in huis vallen: het belangrijkste en misschien wel enige middel om de polarisatie in de samenleving te verminderen is oprechte nieuwsgierigheid. Wie en wat is die ander die denkt zoals ie denkt? Het zal ons niet meevallen om die nieuwsgierigheid op te brengen. Het is zoveel makkelijker om de ander af te zeiken of te negeren.
Kunnen zien wat de tweespalt in onze samenleving is.
Wangedrag
Kelli van der Waals somt in een vlijmscherpe column (Trouw, 23 januari jl.) aan welk wangedrag Trump en de zijnen zich te buiten gaan op dag 1 van zijn presidentschap. Ik had eerst aanhalingstekens om het woord wangedrag, maar die heb ik weer weggehaald. Want het was, ook objectief gesproken, wangedrag. Wie zijn die mensen die deze man in het zadel hebben geholpen? Wie zijn de Europeanen die hem bejubelen? In Nederland zullen het wel PVV’ers zijn.
Dit zijn de ingrediënten voor het pure wij-zij-denken, de basis van polarisatie. Wij denken zus en zij denken zo.
Ziet U, als lezer, hoe ik met mijn oordeel over Trump omga? Ik beticht hem van wangedrag. En denk dan: nou ja, dat is mijn mening, dus ik zet er aanhalingstekens omheen. In de zin van: veel mensen noemen dat wangedrag, maar dat is niet per sé mijn mening. En even later haal ik ze weg, want, denk ik, objectief gesproken is het ook wangedrag als je criminelen vrijlaat en immigratie-afspraken van de ene op de andere minuut in de vuilnisbak gooit. Nog afgezien van zijn cryptogeld en zijn expansiedrift richting Groenland, Canada en Panama. Maar okay, het is en blijft mijn oordeel. Zoals ik vastzit in mijn afkeer van Trump en me in het wij-kamp waan, zo vergoelijkt de ander (zij) wat hij doet. En dan zijn wij niet meer geïnteresseerd (lees: nieuwsgierig) naar wat de ander beweegt.
Voorkeur en afkeer
Je verliezen in oordelen biedt geen oplossing en werkt contraproductief. Meteen het eerste vers van het prachtige gedicht Verzen van de geest van vertrouwen van Seng Tsan (3e zenpatriarch 6e eeuw) legt dat uit:
De grote weg is niet moeilijk
Voor wie geen voorkeuren heeft.
Wanneer voorliefde en afkeer beide afwezig zijn,
wordt alles helder en onversluierd.
Maak je echter ook maar het kleinste onderscheid,
Dan wijken hemel en aarde oneindig ver uiteen.
De grote weg is ons leven. Als je opgesloten blijft in een voorkeur, blijft de werkelijkheid voor je verborgen. Nieuwsgierigheid is een begin, maar op zichzelf nog niet voldoende om helder waar te kunnen nemen wat er aan de hand is. Daartoe moet je zonder oordeel zien. Kunnen we dat? Nauwelijks. Vrijwel elke menselijke handeling komt voort uit een keus die is gebaseerd op een oordeel. Het is wél mogelijk om je eigen oordeel te zien, te doorzien. Dat scheelt een enorme slok op een borrel.
Grijs durven zijn
Op internet verschijnen de laatste tijd websites die de verbinding zoeken. Dare to be Grey is er zo-een: ”Zwart-witte ‘wij-zij’ geluiden drijven de Grijze samenleving met haar kleurrijke diversiteit aan opvattingen, identiteiten en nuances steeds verder in het nauw. Dare to be Grey gaat voorbij aan deze polarisatie,” schrijven ze, maar ook: “Met een platform voor vernieuwende perspectieven, uiteenlopende opinies en persoonlijke verhalen, nemen wij het heft in eigen handen. Samen nemen wij de overmatige aandacht voor zwart-wit denken in de samenleving weg! Doe mee, laat van je horen, en durf Grijs te zijn!’”
Ik ga me niet beter voordoen dan ik ben, ik zit in het wij-kamp.
Wat beweegt de ander?
Dat is de vraag die aan de orde komt als wij ons oordeel transparant hebben gemaakt. Wij weten het antwoord wel, denken we: angst voor verandering, xenofobie, verheerlijking van het trotse verleden, racisme, klimaatontkenning. Het Trumpisme wordt in Europa uitgedrukt via de kiezers van wat wij extreemrechtse partijen noemen. In Nederland is dat de PVV, inmiddels de grootste partij van het land. Hoog tijd om onze nieuwsgierigheid dieper in te zetten.
Vijf G’s
Filosoof Gabriel van den Brink heeft blijkens de Volkskrant van 25 januari jl. over het vraagstuk heel recent een ei gelegd in de vorm van een boek: De actualiteit van het archaïsche, de opvolger van Ruw ontwaken uit de neoliberale droom, dat vijf jaar eerder verscheen.
De manier waarop we het moderne leven inrichten past steeds slechter bij de menselijke natuur.
Veel mensen voelen zich daar niet in thuis en zijn op zoek naar waarden die uit het dominante moderne denken zijn verdrongen. Van den Brink somt ze op in een interview met Peter Giesen: grenzen, gezag, gemeenschap, geschiedenis en gevoelsleven: de vijf G’s. “Ze horen bij het menselijk leven. In de moderne rationaliteit moet je feiten en argumenten inzetten. Maar als de dominante orde bijvoorbeeld gevoelens gaat wegdrukken, of ze minderwaardig verklaart, gaan mensen zich verzetten tegen redelijkheid.”
Menselijke natuur
Als de moderniteit onvrede oproept en de anti-moderniteit geen oplossing biedt, is in de ogen van Van den Brink een nieuwe synthese nodig: een vorm van samenleven die in alle opzichten duurzamer moet zijn dan de huidige. Een gematigde moderniteit, die rekening houdt met de grenzen van de planeet, maar ook met de tradities en gevoelens van grote groepen die zich niet thuis voelen in onze samenleving nu. “Het moderne leven mag niet uitlopen op een miskenning van de menselijke natuur zoals die in de evolutie is ontstaan.”
Neem de weerstanden tegen de moderniteit serieus, zegt Van den Brink hiermee. En hij pleit voor een nieuw evenwicht door middel van het “echt doordenken’ van tegengestelde standpunten.” Hij ziet de PVV als een partij met vaak verkeerde standpunten, “maar als een derde van Nederland er achteraan loopt, moeten we begrijpen wat er speelt.” Het gaat er niet om terug te keren naar het archaïsche, wat het conservatisme wil (Make America Great Again en Nederland weer wit). Dat gaat volgens hem toch echt niet zomaar gebeuren. “Maar als de liberale moderniteit zo blijft doordenderen, loopt dat uit op een revolte. Dan krijg je precies wat je niet wilt: een regime dat totaal breekt met de moderniteit als zodanig.”
De ontmoeting als tegengif voor polarisatie
Somajeh Ghaeminia schrijft in haar essay Zachte krachten (Trouw 25 januari jl.) dat we het moeten hebben van de kracht van de ontmoeting. “Zonder ontmoeting kun je een ander niet kennen,” zoals de Australische filosoof Roman Krznaric zegt in zijn boek Empathie. Een gedachte die in brede lagen van de samenleving weerklank vindt: neem bijvoorbeeld het nu populaire boek Hoe houd je je hart zacht van Natascha van Weezel. Maar ook gemeenten die een congres wijden aan het thema Voorbij de polarisatie, universiteiten die hier aandacht aan besteden, artikelen in kranten, podcasts. – Doodsbedreigingen die op internet rondgaan, en nu ook vanuit het Trump-kamp migrantenpleitbezorgster bisschop Budde treffen, helpen natuurlijk niet. Maar we moeten de kloof willen overbruggen.
How can you hate me when you don’t even know me?
Daryl heeft de koe bij de horens gepakt en speelde het klaar om in contact te komen met de verstokte Ku Klux Klanner Roger Kelly uit Maryland. Ze werden uiteindelijk vrienden en Daryl werd zelfs peetvader van Kelly’s dochter. Kelly verliet de KKK en gaf zijn rituele klan-gewaad aan Daryl, die inmiddels ruim 25 van die kledingstukken heeft omdat veel KKK-ers het voorbeeld van Kelly volgden.
Iedereen wil zich graag prettig voelen en dat lukt beter naarmate meer mensen in je omgeving zich ook prettig voelen. Liefde is gekoppeld aan onze natuur. Niks sarcasme en cynisme, niks ridiculiseren of bagatelliseren, niks wrok en verzuring. Dat houdt je weg van de liefde. In het liefdevol waarnemen van jezelf en de ander smelt je gehechtheid aan het oordeel weg. Je durft je af te vragen: wat wil mijn hart?
Vertrouwen
Aan die ontmoeting voeg ik het element vertrouwen toe. Kunnen we elkaar weer leren vertrouwen? Want zonder vertrouwen kunnen we elkaar ook niet kennen. Kijk bijvoorbeeld eens verder op YouTube naar Karim Sulayman – I Trust You. En je weet weer waarvoor je leeft. Je ziet een man met baard in Central Park die voor een Trump-gebouw een blinddoek omdoet. Hij staat bij een bord met een handgeschreven Engelse tekst.
Ik vertaal:
Hallo, mijn naam is Karim en ik ben Arabisch-Amerikaans. Net als veel mensen die zwart, bruin, vrouw, LGBTQIA, Latijns-Amerikaans, moslim, joods, immigrant etc. zijn, ben ik erg bang. We voelen ons angstig en ongemakkelijk in ons land en het is lastig om te voorzien wat de toekomst zal brengen. Maar ik hoop dat ik bij jou VEILIG ben. Samen kunnen we een samenleving van zorgzaamheid bouwen in plaats van angst. Je kunt ervan op aan dat ik mij om je zal bekommeren, wie je ook bent, hoe je er ook uitziet en waar je ook vandaan komt. Wil je mij evenzeer omhelzen als ik jou? Wil je mij de hand schudden en/of me een knuffel geven en/of een foto maken van ons samen en die op internet zetten als een teken dat ik hier veilig ben met jou? IK VERTROUW JE.
En dan zoomt de camera uit en begin je samen met de geblinddoekte Karim te wachten. Passanten. De een na de ander. Opeens gaan mensen stil staan en het bord lezen. De camera zoomt weer in op lezende gezichten, waarop zich subtiele emoties aftekenen, afgewisseld met de tekst waarop ze turen. Een man met een pet pakt plots Karims hand. Dan komen de eerste knuffels van vrouwen, mannen, kinderen. Het is van een aangrijpende ontroering. Hier gebeurt iets. Groter en machtiger dan Trump ooit worden kan. Een filmpje van drie minuten. Achter de film zingt Sinead O Connor In this heart.
Angst versus een open hart
Dit tafereeltje gaat niet alleen over het hart van samenleving en democratie. Niet alleen over Karims hart. Niet alleen over het hart van de knuffelaars, niet alleen over het Amerikaanse hart. Het gaat over jouw hart. Over elkaar ZIEN, dùrven zien en elkaar de ruimte geven. De grote wegversperring hier is angst, die dualiteit uitvergroot tot vooroordelen van plaatstaal. Het plaatstaal van het eigen gelijk, waarachter we wegduiken en ons terugtrekken. In angst verdwijnt de ruimte en ontstaat de kramp, verdwijnt de tolerantie en gaat je hart op slot. We kennen het allemaal als we een bittere ruzie hebben.
De grote wegversperring is angst.
Terwijl ‘zij’ juist een vijand zien in de elite, rechters, journalisten, moslims. In zo’n klimaat gaan we zelfs stenen gooien naar brandweer- en ambulancepersoneel. Ja, ik gooi even alles op één hoop en zeg ‘we’ – voorbij het wij/zij-denken. Laten zien dat mensen die zich verlagen tot stuitend gedrag -van welke kant ook bekeken- erbij horen. Laten we ze niet buitensluiten, want dan doen we wat we niet willen.
Groeiende bewustheid
Het terugwinnen van vertrouwen kan alleen op die manier. Natuurlijk moeten er ook grenzen gesteld worden. Maar repressie alleen lost niks op. Door je angst heen leren kijken. Door je oordeel heen leren zien, door je eigen politieke beperkingen. Je bekommeren om anderen en vervolgens doen wat je te doen hebt.
Dat is het recept, en dat begint bij jezelf. Doe iets wat bij je hoort. Dat hoeft echt geen manifest te zijn. Is dit soft? Ja – als je dit leest vanuit angst, machteloosheid en frustratie; nee – als je dit leest vanuit groeiende bewustheid. Maar bovenal (boven het oordeel uit): wees nieuwsgierig naar de ander, zoals Daryl Davis en Karim Sulayman.
Natuurlijk: laten we in onze boeddhistische settings ook voor ogen houden dat we één zijn, dat we samen met de aarde één organisme vormen, dat liefde en compassie weefsel en grondtoon van ons bestaan vormen. Dat wij de ander zijn, en dat we álles van kwaad en goed in ons dragen. Maar laten we het ook vooral praktisch houden: laten we de heel nabije ander (buurvrouw, neef of nicht, pakjesbezorger, kassajuffrouw) willen zien en horen en daarmee in contact treden. Zonder voorwaarden vooraf.
Lees meer over het thema Voorbij Polarisatie van Boeddhistisch Geluid.
De omslagafbeelding is een still uit het filmpje I Trust You van Meredith Kaufman Younger. I Trust You is een kunstproject van Karim Sulayman.
