Museumpark Orientalis maakt ruim baan voor de ontwakende pelgrim

Ten zuidoosten van Nijmegen ligt Heilig Landstichting, een kerkdorp van Berg en Dal. Het dankt zijn naam aan de organisatie die er begin 1900 een devotiepark voor katholiek Nederland neerzette. In 1967 werd dat het Bijbels Openlucht Museum en in 2005 museumpark Orientalis. De drie Abrahamitische godsdiensten vormden er vanaf 2005 de pijler. Inmiddels berust de museumvisie op de verbindingselementen die in alle religies terugkomen: in liefde en verbondenheid leven – tussen mensen, met de natuur, de aarde en met dát wat ons heeft voortgebracht.

Het gaat niet alleen om het ecologische proces binnen de evolutie maar ook om de mysterieuze en onstuitbare kracht daarin. In boeddhistische termen: het net van Indra, een grenzeloos web, bezet met juwelen die elkaar eindeloos reflecteren. Een metafoor om de onderlinge afhankelijkheid van al het bestaande (pratitya samutpada) én leegte (sunyata) te zien, belangrijke concepten in boeddhisme en hindoeïsme.

Ik merk dat zich een enthousiasme in me roert dat ik in de jaren tachtig ook voelde, toen ik voor het eerst hoorde van het net van Indra met zijn ongekend subtiele onderlinge samenhang van alles met alles én met dat waaruit ons bestaan voortkomt. Hoe kunnen we daar als mensengemeenschap weer oog voor krijgen? Ik dicht het museumpark daarin een rol toe en dat moet ik natuurlijk checken.

Ontmoetingsplek

Walter Hamers, afkomstig van Woningcorporatie Talis, is bestuursvoorzitter van het museumpark. Sietse Jager is directeur en leidt de dagelijkse operaties. “Klopt het dat jullie nieuwe verbindingselementen scheppen waar deze fragmenterende samenleving zoveel behoefte aan heeft?” Sietse noemt meteen burgerschap, bezinning en educatie als elementen uit het toekomstplan van Orientalis. Maar belangrijker is misschien nog wat het park wil zijn: een ontmoetingsplek waar het kán, waar de voorwaarden voor verbinding bestáán.

Interzijn

Walter komt met de term interzijn en benadrukt de drive van het museumpark 2.0: de inhoud van de ontmoetingsplaats zélf is verbinding. Hij ziet het park niet als ‘instrumentmaker’. “Wij werken vanuit het diepe besef dat we onderdeel zijn in alles wat zich voordoet.” Ruim baan dus, denk ik, voor het ‘vanzelf-gaan’.

Wat is dat ‘van-zelf-gaan’? In het oude taoïsme, van grote invloed op het zenboeddhisme, was het een kernidee; wu wei. Een raadselachtig concept dat zegt: niets doende wordt alles gedaan; het gaat ‘vanzelf’. En ja: juist dát tref ik steeds weer aan in ons gesprek.

Partners

Zo werken ze op het museumterrein samen met ruim 25 partners die passen in het toekomstplan van het museum. De meesten zijn gehuisvest op een vaste, langdurig gehuurde plek in het park. In een voormalig restaurant bij de entree van het park zit De Zendo met Zen Centrum Nijmegen, waarvan ikzelf geestelijk leider ben. En Rewilding Europe vindt domicilie in het vroegere kantoorgebouw. Voorts is Malus Saplokaal gevestigd in een van de drie dorpjes op het terrein.

De Zendo is een trefpunt voor wekelijkse zenboeddhistische training, voor workshops, cursussen en ontspanning. En vanuit het hoofdkwartier (‘Wild Quarters’) van Rewilding Europe werken 38 werknemers aan grootschalig natuurherstel in Europa, met grote voorbeeldgebieden in elf landen. Malus Saplokaal maakt onder meer biologische appelsap; zijn ‘hoofdproduct’ evenwel is het begeleiden van autistische jongeren naar een zelfstandige plek in de samenleving.

Brandnetelsoep

Binnenkort komt er een nieuwe partner bij: De Nieuwe Winkel, een exclusief restaurant met alleen plantaardige gerechten dat ook workshops wil organiseren, mede vanuit de voedselbossen op het Orientalis-terrein. Op de bezoekersroute kun je straks leren hoe je brandnetelsoep moet maken. Walter ziet hier een kans voor innovatieve botanische gastronomie waaruit producten voortkomen voor iedereen, niet alleen de happy few. Er komt ook een voedsellab bij, waar geëxperimenteerd wordt met voeding en duurzaamheid.

Resonantie

Er zitten, behalve Malus, nog twee zorgorganisaties op Orientalis. Voorts instellingen op het terrein van sport, voedselbossen, coaching, kunst, cultuur, asiel, onderwijs, voedsel, re-integratie, yoga, ontspanning, out-of-the-box-denken en ontwikkelingshulp.

Walter en Sietse voeren wat zij noemen ‘de mooiste gesprekken’ met potentiële partners. “Wat is je wereldbeeld, waar zit jouw resonantie met wat hier gebeurt?” En dan blijkt, zoals Sietse het noemt: “Wat je uitstraalt, trek je aan.” En ja, ook dat gaat ‘vanzelf’, al zijn er ook afwijzingen.

Afbouwen basiliek

Zowel in tijd als in ruimte voelen Walter en Sietse zich met Orientalis onderdeel van het geheel. In de tijd als hoeder van het erfgoed (29 rijksmonumenten) en van de symboliek van het vroegchristelijk gedachtegoed, en met ruim baan voor andere religies en nieuwe zingeving. Ruimtelijk gezien heeft het hele landschap op Orientalis nieuw elan gekregen, nieuwe vitaliteit.

De bestuurders hebben plannen met het afbouwen van de basiliek, ooit bedoeld achter wat nu het hoofdgebouw heet. Dat was destijds namelijk aangemerkt als de entree van de grootste kerkelijke basiliek van Europa. Hij is nooit afgebouwd wegens geldgebrek. Maar bij moderne pelgrimage hoort ook een ontmoetingscentrum met logeermogelijkheid. Al in 2019 bleek de plek van de oorspronkelijke basiliek het beste. Zo maar bouwen mag niet op het park. Voltooiing van het oorspronkelijk ontwerp van de basiliek kan wel.

Achtvoudige pad

Walter, sinds kort ook sanghalid van Zen Centrum Nijmegen, zegt: “Ik heb nagedacht over het achtvoudige pad. Wij willen in de verbinding die wij ervaren en eren, anderen niet schaden. Dat is misschien lastig. Want iedereen praat mee, maar we gáán voor die gezamenlijkheid.”

“We zitten in de leuke fase van het niet-weten,” zegt Sietse. Beiden vinden dat de basiliek zou passen in de nieuwe denkrichting: een plek waar alles bijeenkomt. Ook vanuit het verleden. Niet meer de gewijde basiliek van toen, maar een ontmoetingscentrum van nu. “Een plek waar je (je) kunt uitspreken, waar je geroepen wordt, waar je verantwoording aflegt. Polarisatie opheffen door werkelijk in gesprek te gaan, ook met de gewone PVV-er, want waar hoor je die praten?”

Pelgrim

Orientalis roept op de pelgrim in jezelf aan bod te laten komen. Walter: “Denk aan de homo viator van Augustinus, die ons leven voorstelde als een voortdurende reis naar het goddelijke.” In andere culturen heersen vergelijkbare overtuigingen. Het boeddhisme spreekt bijvoorbeeld van sotapanna, stroombetreder. Ontzag ontwikkelen voor het mysterie, al pelgrimerend en ontwakend. “Ja, dat kan ook opgewekt worden door een oude kastanjeboom,” zegt Sietse.

In het museumpark zijn mensen een pelgrim in hun eigen leven en mogen weer meer leren ‘vanzelf’ te gaan. Is dat immers niet hun ware kenmerk?

De Zendo

Het bestuursteam van Orientalis kijkt met verwondering en respect naar wat zich in nog geen drie jaar ontwikkeld heeft in en rond De Zendo en Zen Centrum Nijmegen. Een voorbeeld voor het hele park; het komt voort uit gedrevenheid, uit een diep verlangen, ruimte voor elkaar, ‘vanzelf-gaan’ en grote inzet. Natuurlijk kenden Misha Beliën en Lotte Luigjes, die De Zendo drijven als ontwakende pelgrims van het eerste uur, ook momenten van grote vertwijfeling, vooral door steeds weerkerende ernstige daklekkages die nog steeds niet helemaal verholpen zijn. Maar het vertrouwen, ook op het vanzelf-gaan, keerde steeds weer terug.

Wu-wei

Wu wei, ‘van-zelf-gaan’: je leest het ook boven de toog van het Zencafé: ‘Doende niets doen.’ Het besef heeft een mysterieuze draagkracht. Het bijgebouwtje bij De Zendo is zelfs Wu Wei gaan heten. Het is ‘niet-weten’ en tegelijkertijd is het verbonden aan grote inspanning en diepe drijfveren. Het is ook gekoppeld aan begrippen als stilte en ruimte, relatieve begrippen, die dichtbij eenheid en leegte (sunyata) liggen.

Ook voor Erwin van der Aa, de oprichter van Malus Saplokaal, is het vanzelf-gaan geen loze kreet. Zijn leven hangt ervan aan elkaar. Hij herkent dat de werkelijkheid alles aanreikt, als we maar goed opletten. “Zo ontmoette ik Kees die mij sap heeft leren maken. En het vinden van de locatie op Orientalis liep via Misha. Het is gewoon goed rondkijken en luisteren met oog voor de ander, een beetje lief zijn eigenlijk.“

Ooit werkte hij op de receptie van een bejaardentehuis. “Ik sprak veel mensen met spijt dat ze hun kansen niet benut hadden. Sindsdien wil ik een helpende hand zijn.” En dat resulteerde er uiteindelijk in dat hij zijn kaarten volledig op Malus zette, nu zo’n 2,5 jaar geleden. Al zo’n twintig autistische jongeren konden vanuit Malus doorstromen naar andere werkplekken in de samenleving.

Natuurlijke omgeving

Stilte, ruimte en een natuurlijke omgeving zijn belangrijk voor een mens om zijn wu-wei-‘capaciteiten’ te ontdekken, zodat er een nieuw soort beroering kan ontstaan. En dat is wat het nieuwe bestuur van Orientalis doet: ruimte scheppen voor dit vanzelf-gaan.

Groen-vrijwilliger van het eerste uur Jan de Koning, kind aan huis in het museumpark, is blij met de ruimte die de ongeveer negentig vrijwilligers van het park krijgen. Bezoekers vertellen hem spontaan dat het park de goede kant opgaat. De kruidentuin, moestuin en bloementuin bij het Joodse dorp zijn projecten die nog steeds veel aandacht eisen, maar er is ruimte voor nieuwe ideeën. Open tuinen achter de schapenweide bij het Arabische dorp bijvoorbeeld. En daar weer achter zou dan ruimte zijn voor verwildering van het bosgebied. Met die nieuwe natuurbenadering valt op de drie oude dorpjes ook een nieuw daglicht.

Zichtlijnen

Zo komt zelfs het idee uit het toekomstplan, om de zichtlijnen tussen de 29 erfgoederen in het park te herstellen, in een ander perspectief. Ze horen bij elkaar! Het gaat hier om een open visueel contact tussen verschillende cruciale punten in het park en op de aangrenzende begraafplaats.

Heden en verleden vloeien visueel in elkaar. En de bezoeker ervaart dat al die onderdelen ook één geheel vormen. Je zult dan zien dat die elementen een versterkend effect hebben op de totaalbeleving van het cultuurlandschap, inclusief de verspreid liggende erfgoederen. Ook Jan bevestigt het gevoel dat er iets unieks gebeurt in het park.

Spontane bosontwikkeling

Rewilding Europe-directeur Frans Schepers, is minder te spreken over het herstel van de zichtlijnen. “Landschappen veranderen continu en de natuur is gebaat bij vrijheid. Mensen willen alles inrichten en onderschatten de kracht en schoonheid van de natuur zelf. Een nieuwe relatie met de natuur betekent ook dat je ruimte geeft aan spontane bosontwikkeling, er ontstaan daardoor honderden nieuwe zichtlijnen die de natuur zelf maakt”.

Ruim baan voor de natuur! Daarmee zegt hij in mijn ogen iets essentieels. Het draait niet meer om zichtlijnen maar om het idee dat de natuur werkelijk voorrang krijgt: “Het gaat om een echte systeemverandering,” zegt hij, “net als in het denken over bijvoorbeeld vrouwenkiesrecht, abortus en slavernij. Dat ging niet lineair.”

Die onderstroom in het denken over mens en natuur moet binnen de samenleving zo sterk worden, dat zij ineens doorbreekt en tot verandering leidt. De expositie van prinses Irene Wij zijn natuur in Laren is een krachtig voorbeeld van hoe de mens zich weer binnen in plaats van buiten de natuur moet plaatsen. Als die relatie niet verandert, haalt de mens zichzelf onderuit. De natuur redt zich wel, maar wij niet.

Zelfreflecterend vermogen

In kleine eenheden binnen de menselijke samenleving zou het besef, waarvan Schepers rept, uitgedragen moeten worden, zei de ecoloog-theoloog Allerd Stikker al in 1986 in zijn boek Tao, Teilhard en westers denken. In de evolutie zijn drie sprongen aan te wijzen die onverklaarbaar zijn: het ontstaan van het heelal, het ontstaan van leven en het ontstaan van het zelfreflecterend vermogen van de mens. Dat is het vermogen waarmee je kunt zien wat je aan het doen bent, ook met de aarde en de natuur. Met dat vermogen zijn we in staat tot een nieuwe sprong naar echte bewustwording. Die is nodig om de aarde én onze menselijk soort te redden. Dat moment is aangebroken.

Thatagata

Wanneer onze ogen opengaan, op de manier waarop ook de Boeddha zag en Thatagata was (hij die is aangekomen in zoheid), zien we dat het eeuwige zich door de sluier van het tijdelijke toont. Dat het doodloze zich laat zien in elke vorm van leven en materie. Daarvoor moeten we uit het institutionele durven stappen. Uit de gebaande paden van economie, onderwijs, wetenschap, communicatie en politiek. Zodat het wonder van het leven zich ten volle over ons ontfermen kan.

The age of Aquarius

Mijn indruk is dat ontwikkelingen, zoals die op Orientalis, erop wijzen dat we die kant op gaan. Is het Aquariustijdperk waarover in de Broadwaymusical Hair in 1968 zo prachtig is gezongen, echt aangebroken? In elk geval zou het me niets verbazen als het omslagpunt, waarover Frans Schepers het heeft met betrekking tot natuur- en klimaatvisie, meer nabij is dan we misschien denken.

Voordat iedereen de zenleraar die dit stuk schrijft, op één hoop gooit met de New Age-beweging uit de jaren zestig van de vorige eeuw: wat ik wil zeggen is dat ik parallellen zie. Ik zie optimisme. Ik zie een plek, Orientalis, die een potentieel in zich draagt om rimpelingen aan te brengen die zichzelf gaan versterken en die samenkomen met andere rimpelingen, waaruit wellicht een begin van verandering doorbreekt. Plotseling of geleidelijk. Ecologisch én spiritueel. Die twee hangen wat mij betreft onverbrekelijk samen.

Inspireren

De eruptie van inzicht zal een geleidelijke stroom van aanpassing en hervorming op gang brengen; van de gevestigde politieke en economische instituten hoeven we op voorhand niet veel steun te verwachten, maar die gaan wel volgen.

Sietse en Walter leggen in elk geval voortdurend al hun creativiteit aan de dag om Orientalis te runnen en mensen te inspireren. Werknemers, partners, geldschieters, bezoekers, dorpsgenoten. En om zich ook door hen te laten inspireren. Voor mij staat wel vast: hier op Orientalis gebeurt iets. En dat ‘iets’ gaat naar mijn overtuiging over de Gelofte aan de mensheid van de Japanse zenboeddhistische, rebelse geleerde en filosoof Shin’ichi Hisamatsu (1889 – 1980) die wij in elke retraite dagelijks reciteren. Klik even op de link en lees het zelf!

Een video-impressie van het museumpark.

---

Omslagafbeelding: Orientalis tijdens het Feest van Licht afgelopen kerstvakantie. Foto: Heyta Melssen.