Het ultieme loslaten: angst voor de dood

‘Ik laat me vloeien, willoos water,
door de bedding van de tijd,
en vraag niet meer waarheen.’

~Herman de Coninck (1944-1997)

Vijf dagen lang zat ik in stilte. Mediterend, luisterend naar wat zich vanbinnen aandiende. De boeddhistische retraite met de titel ‘Loslaten in leven en sterven’ van Sangha Metta was een uitnodiging om stil te staan bij onze eigen sterfelijkheid. Het recente thema van Boeddhistisch Geluid, Vertrouwen in angst, liep door alles heen. In deze dagen werd voelbaar hoe dit ons allemaal verbindt: de angst, het loslaten, het leven op het meest existentiële niveau.

De groep bestond uit twintig deelnemers, voor het grootste deel dertigers. Gezien het thema had ik meer ouderen van mijn eigen leeftijd verwacht, maar het onderwerp is natuurlijk niet aan levensjaren gebonden.

Vijf overdenkingen

In het begin van de retraite ontvingen wij vijf overdenkingen, die we tijdens de zit- en loopmeditaties zouden laten doorwerken. We reciteerden ze elke ochtend en lieten ze de hele dag door in stilte van binnen doorklinken:

1. Het is mijn natuur dat ik oud word; er is geen weg om aan te ontkomen.

2. Het is mijn natuur dat ik ziek word; er is geen weg om aan te ontkomen.

3. Het is mijn natuur dat ik doodga; er is geen weg om aan te ontkomen.

4. Alles wat me dierbaar is en iedereen van wie ik houd, verandert steeds van nature. Er is geen weg om te voorkomen dat ik van hen gescheiden raak.

5. De gevolgen van de daden van mijn lichaam, spraak en geest zijn mijn verdiensten; mijn daden zijn mijn voortzetting.

De oorspronkelijke tekst komt uit de Upajjhattana Sutta (AN5.57). Dit is de versie van mijn lerares Jotika Hermsen.

Het was best heftig om direct en zonder verdere inleiding met deze overdenkingen geconfronteerd te worden en ermee te gaan werken. Het verhaal van Siddhartha Gautama (de Boeddha), die opgroeide als prins en afgeschermd was van de harde kanten van het bestaan, hielp daarbij. Het sluit nauw aan bij deze overdenkingen: tijdens een uitstap buiten de paleismuren zag hij een oud persoon, een ziek persoon, een lijk en een monnik.

Deze vier ontmoetingen, de ‘Vier Hemelse Boodschappers’ genoemd, confronteerden de prins met de onvermijdelijke vergankelijkheid en het lijden in het leven. Dit wekte in hem het verlangen de waarheid te vinden die voorbijgaat aan het lijden, en markeerde het begin van zijn pad naar ontwaken.

Loslaten in het leven

Op mijn eigen levensweg zijn de hemelse boodschappers ook voorbijgekomen: bij de vroege dood van mijn man toen onze zoon twee jaar oud was; bij mijn eigen kankerdiagnose; bij de dood van mijn ouders en sommige dierbare vrienden. En bij de confrontatie met mijn ouder wordende lichaam, dat met ruim zeventig jaar al voorzien is van twee kunstheupen.

Maar ik kwam ook wijze mensen tegen op mijn levensweg die mij al vroeg op het pad van inzicht begeleidden. Nog steeds is de leer van de Boeddha helpend voor mij in donkere tijden: tijden van angstige vragen over het ultieme loslaten van dit lichaam en het wereldse bestaan. Hoe zal het gaan? Wanneer? Ben ik er klaar voor? Zal ik mijn kinderen en kleinkinderen in vrede los kunnen laten?

Ik voel het vaak in de kleine momenten. De dood is dichterbij dan ik wil toegeven: een leeg huis na een vrolijk bezoek, de schaduw van de avond die steeds langer wordt, de innige momenten met vrienden die niet meer vanzelfsprekend zijn. Het raakt me, maakt me kwetsbaar en soms vult het me met verdriet.

Meditatie op de dood

Thuis beoefen ik Maranasati, de meditatie op de dood. Ik reciteer deze meditatie stil in mijn hoofd: ik laat de angst toe, volg hoe ze door mijn lichaam stroomt, en probeer haar niet te verdrukken. Angst wordt een venster, een uitnodiging om volledig aanwezig te zijn.

Ik besef steeds meer dat niet de dood het schrikbeeld vormt, maar onze gehechtheid aan een idee van een blijvend, onveranderlijk ‘ik’. Door vast te houden aan conditioneringen wordt sterven gezien als iets bedreigends, maar we houden vast aan iets wat volgens het boeddhisme überhaupt niet bestaat: een vaststaand zelf (anatta). De dood raakt een illusie die wij krampachtig in stand houden. Alles verandert. Doodsangst ontstaat wanneer wij dat niet willen accepteren.

Troost

In meditatie wordt de ademhaling gezien als een microkosmos van het sterven: de uitademing is een klein loslaten, de inademing een begin. Zo wordt meditatie een oefening in overgave. Elke gedachte sterft, elke emotie lost op, en elke sensatie is tijdelijk. De vijf overdenkingen in de retraite lieten mij dit in alle helderheid zien.

De dood is in het boeddhisme geen vijand, maar een constante begeleider. Ze wijst ons op de illusie van het blijvende, de kwetsbaarheid van ons verlangen naar controle en de mogelijkheid tot bevrijding. Door de dood in de ogen te kijken, zoals boeddhistische kunst, meditatie en beelden ons leren (zie het kader hieronder), kunnen we een bestaan leiden dat niet gedomineerd wordt door angst, maar door aandacht en compassie. Dat is de gouden draad in mijn leven.

Het boeddhisme blijft mijn kompas: angst voor de dood toont waar gehechtheden liggen en hoe ik ze kan loslaten. Door de angst te erkennen, leer ik aanwezig te zijn, mild te zijn, en probeer ik het leven volledig te omarmen met gelijkmoedigheid.

Ook de laatste woorden van De Boeddha op zijn sterfbed helpen daarbij:

“Wees onvermoeibaar, monniken, indachtig en van zuivere discipline!
Bewaak jullie eigen geest met krachtige vastberadenheid!
Bewerkstellig vastbesloten door indachtigheid jullie eigen bevrijding!”

---

De dood in kunst en cultuur

Over de hele wereld hebben talloze kunstenaars zich te allen tijde met de eindigheid beziggehouden, hun gevoelens verbeeld, opgeschreven en getoond. Naast de meditatiebeoefening zijn deze uitingen voor mij belangrijke helpers op het levenspad geworden.

Kunst

– In Tibetaanse kunst wordt de dood als cyclus uitgebeeld. ‘Het wiel van het leven’ gaat over sterfelijkheid: de dood is geen eindpunt, maar onderdeel van een voortdurende cyclus. Het is onwetendheid die mensen in angst gevangen houdt.

– In de Japanse zen-schilderkunst gebruikt Hakuin Ekaku (1686–1769) minimalistische inkttechniek. Zen gaat om de ervaring van het verdwijnen. Angst voor de dood ontstaat ook hier door hechting aan een denkbeeldig, vast zelf. Door zenbeoefening kan dit zelf worden doorzien en “sterven we vóór de dood”. Wie dit mag ervaren, verliest zijn doodsangst omdat er niets blijvends is dat kan sterven.

– Paniek spiegelt zich af in het schilderij De Schreeuw van de Noorse kunstschilder Edvard Munch (1863-1944). De ontreddering, het besef dat alles kan instorten, is intens en direct. Het confronteert ons met machteloosheid. Toch helpt het aanschouwen van dit schilderij mij mijn eigen angst meer en meer te aanvaarden.

Literatuur

Angst voor het sterven is een van de meest constante drijfveren in de wereldliteratuur. Vanaf de vroegste mythen tot de hedendaagse romans verkennen schrijvers hoe de mens omgaat met het besef van eindigheid.

– Psychiater Dirk de Wachter, die zelf de diagnose kanker kreeg, schrijft in zijn boek Vertroostingen (2022): “Wie durft te erkennen dat alles eindig is, wordt menselijker, meer aanwezig bij de mensen om zich heen.”

– De auteur Gerard Kind laat in Leven zonder angst voor de dood (2008) zien hoe onze angst voor de dood verweven is met de manier waarop we leven. “Een welbesteed leven leidt tot een goede dood,” citeert hij Leonardo da Vinci. Kinds boek nodigt uit om ons leven tegen dat licht te houden.

– Zenmonniken schreven vlak voor hun sterven een ‘Jisei’, een gedicht dat aanvaarding toont. Zoals deze van Kozan Ichikyo (1283–1360):

Empty-handed I entered the world
Barefoot I leave it.
My coming, my going —
Two simple happenings
That got entangled.

Met lege handen kwam ik ter wereld
Blootsvoets verlaat ik het.
Mijn komst, mijn vertrek —
Twee simpele gebeurtenissen
Zij raakten verstrikt.

– De Zwitserse schrijver en dichter Herman Hesse (1877–1962) gaat vol verwachting zijn laatste uur tegemoet. In het gedicht Stufen schrijft hij:

‘Es wird vielleicht auch noch die Todesstunde
Uns neuen Räumen jung entgegensenden,
Des Lebens Ruf an uns wird niemals enden…
Wohlan denn, Herz, nimm Abschied und gesunde!’

‘Zo zal wellicht ook nog het stervensuur
ons jonge nieuwe plaatsen doen ontdekken.
De roep tot ons van het leven zal nooit eindigen…
Welnu dan, hart, neem afscheid en wordt gezond!’

Muziek

Wat muziek bijzonder maakt bij dit thema, is dat ze zowel troost als confrontatie biedt. Muziek laat ons het soms ondraaglijke voelen zonder dat we hoeven te lijden. Muziek wordt zo een brug tussen leven en dood, tussen stilte en stem.

– De componist Johann Sebastian Bach (1685–1750) gaat in zijn cantate Ich habe genug de dood vreugdevol, zelfs met verlangen tegemoet:

Ich freue mich auf meinen Tod,
ach! hätt’ er sich schon eingefunden!
Da entkomm’ ich aller Not,
die mich noch auf der Welt gebunden.

Ik verheug me op mijn dood,
ach, was hij er maar vast!
Dan ontkom ik aan alle nood
die mij nog aan de wereld bindt.

– De avant-gardecomponist John Cage (1912-1992) schreef zijn beroemde compositie 4’33’’ (vier minuten en drieëndertig seconden). Deze is geïnspireerd door zenmeester D.T. Suzuki. Cage stelt dat er geen absolute stilte bestaat. Alles is een proces. Dit sluit aan bij de boeddhistische visie dat niets werkelijk stopt, ook bij de dood niet.

– Song for Athene is een stuk van de componist Sir John Tavener (1944-2013) uit 1993. Het is een spirituele rouwzang waarin de ziel van de overledene wordt toevertrouwd aan het goddelijke. Het koor zingt herhaaldelijk Alleluja, als troostend mantra dat de angst verzacht. Het stuk werd wereldberoemd toen het gezongen werd tijdens de uitvaart van prinses Diana in 1997 in Westminster Abbey.

– De songwriter en dichter Leonard Cohen (1934–2016) benadrukt in zijn lied Boogie Street de lichtheid en liefde die ons kan helpen bij de overgang van leven naar dood:

So come, my friends, not be afraid.
We are so lightly here.
It is in love that we are made;
In love we disappear.

Dus kom, mijn vrienden, wees niet bang.
Wij zijn maar vluchtig hier.
In liefde zijn wij ontstaan;
In liefde gaan wij weer.

Film

In boeddhistische traditie wordt de grens met de dood vaak als een poort omschreven, een plek waar inzicht en zachtheid kunnen ontstaan. Elk van deze drie Aziatische films deelt één diep boeddhistisch inzicht: angst voor de dood lost op wanneer we verbinding, inzicht, aanvaarding en mededogen leren zien.

– Why Has Bodhi-Dharma Left for the East? (Korea, Yong-Kyan Bae, 1989): Hoog in een bergklooster leven een oude meester, een jonge monnik en een kind. De meester nadert zijn dood met een vrede die voortkomt uit inzicht; de jonge monnik leert langzaam dat loslaten helderheid brengt.

– Spring, Summer, Fall, Winter… and Spring (Korea, Kim Ki-duk, 2003): Het drijvende klooster op het meer heeft alles al eens gezien: jeugd en schuld, vertrek en terugkeer. Elk seizoen toont een fase van het leven, waardoor de dood niet een eindpunt is, maar een fase tussen vele.

– Departures (Japan, Yojiro Takita, 2008): Een jonge man, die onverwacht verzorger van overledenen wordt, leert de dood kennen door rituelen die tederheid en aandacht vragen. Uit schaamte en afkeer ontstaat mededogen. De dood wordt hier menselijk en een plek van verbondenheid.

Media

Ook in de huidige media wordt de dood steeds minder als taboe gezien. Programma’s zoals Over Mijn Lijk (BNNVARA) en De Kist (EO), of series zoals In Six Feet Under en Das letzte Wort (Netflix) beelden uit hoe mensen omgaan met sterfelijkheid en verlies. Ze onderzoeken diepere levensvragen en helpen leed te verzachten.

Mijn meditaties zijn doordrenkt van de echo van Munch’s schreeuw, de klanken van Bach, de kleuren van Tibetaanse meesters en beelden uit prachtige films. Zo voel ik de aanwezigheid van constante verandering in het hart van het leven.

Omslagafbeelding: Sacca, WikimediaCommons.