“Neutraal blijven kan niet” – boeddhisten spreken zich uit over asielbeleid

“Ons geloof leert ons onze naaste lief te hebben als onszelf… En vanuit dat geloof roepen we u op tot gerechtigheid en barmhartigheid voor de mensen die hun toevlucht zoeken in Nederland …Alstublieft, betoont u zich een dienende leider van een overheid die er wil zijn voor mensen die bescherming in Nederland zoeken.”

Zo luiden de laatste zinnen uit de open brief die meer dan 1100 geestelijk leiders eind november stuurden naar minister-president Schoof, op initiatief van jurist Jan de Beer. Daarmee protesteerden ze tegen het ‘strengste asielbeleid ooit’ van het kabinet. De brief werd vooral ondertekend door voorgangers van protestants-christelijke huize en daarnaast door pastores, imams, rabbijnen, soefi’s en enkele boeddhistische leraren, zoals Irène Kaigetsu Bakker roshi en Bee Scherer, rector van het Boeddhistisch seminarie van de Vrije Universiteit.

Bodhi sprak met enkele boeddhistische leraren over hun motieven om de brief te ondersteunen. Maar ook over het spanningsveld tussen activisme en gelijkmoedigheid, tussen onrecht bestrijden en het streven naar verlichting.

Op de barricaden

“Ik twijfelde of ik wilde meewerken aan een artikel over dit onderwerp,” bekent Anshin Tenjo Schröder roshi van Dharmahuis uit Leeuwarden en één van de ondertekenaars van de brief. Want in de documentaire Duizend Groene Handen van Misha Beliën (december 2024) stond ze ook al op de barricade, bij een bezetting van de A12. “Nu weer aandacht voor een statement van mij, dan loop ik het risico te boek te komen te staan als ‘die activist’, en dat ben ik niet, ik ben zo veel meer.”

Maar goed, ze heeft de brief ondertekend. “Want streven naar ‘het strengste asielbeleid ooit’ vind ik vreselijk, dat stuit me zeer tegen de borst en ik vind het belangrijk om me uit te spreken in een wereld waar zoveel onrecht is.” Boeddhisme roept op om het goede te doen, vanuit het besef dat er geen verschil is tussen mij en iemand anders in de wereld.

“Ik handel overeenkomstig de situatie van dat moment. Soms is dat iemand helpen opstaan, vuilnis op straat oprapen, iemand die ziek is een pannetje soep brengen, soms een petitie ondertekenen of op de A12 gaan zitten, dat maakt niet uit.” Ze voelt dan ook niks bij de term ‘geëngageerd boeddhisme’. Dat is volgens Tenjo een pleonasme want de dharma vraagt hoe dan ook van ons het goede te doen.

Sommige boeddhisten vinden dat je überhaupt geen politieke uitspraken moet doen. “Dat kan, maar voor mij is dat niet zo. Ik wil dat”, zegt Tenjo. “Van jongs af aan heb ik die maatschappelijke betrokkenheid en de behoefte me uit te spreken. Maar ik zal niet zeggen wat iemand anders moet doen. Want dan zouden dat normen worden en ik ben juist blij dat ik binnen het boeddhisme – dat vooral over bewustzijn en bewustwording gaat – geen normen tegenkom.”

Geen mensen buitensluiten

Anya Wiersma werkt als boeddhistisch geestelijk verzorger in verschillende penitentiaire inrichtingen en “vond al wel iets van het asielbeleid,” voordat ze de brief van de geestelijk leiders onder ogen kreeg en die met haar naam en functie ondertekende. “Willen we dit beleid? Waar is de humaniteit, dat we mensen die vluchten niet een veilige plek gunnen?” vroeg ze zich af. “Misschien helpt het om de brief te ondertekenen. In ieder geval is het goed om een signaal af te geven.”

In haar werk met gedetineerden biedt ze een luisterend oor, voert ze gesprekken over levensthema’s en begeleidt ze meditatiebijeenkomsten en yogaoefeningen. “Als een atheïst, rooms-katholiek of moslim daar aan mee doet, vind ik dat prima. Ook al werk ik als boeddhist, we zijn er voor iedereen. Ik vind het polariserend en getuigen van weinig compassie om mensen buiten te sluiten en dat is wat de huidige regering en de coalitiepartijen doen.”

Vanuit de boeddhistische levensbeschouwing zijn we volgens haar allemaal met elkaar verbonden. “Ik zoek naar die verbinding.” Ze vraagt zich af hoe het mogelijk is dat bijvoorbeeld VVD-fractievoorzitter Dilan Yesilgöz – wier vader politiek vluchteling was en die zelf naar Nederland is gekomen in het kader van gezinshereniging – zich zo tegen vluchtelingen en asielzoekers keert. “Ik geloof dat het vooral voor de bühne is. Dat baart me zorgen. Er worden politieke spelletjes gespeeld over de ruggen van mensen die het moeilijk hebben of op zoek zijn naar een beter bestaan. In plaats daarvan zou onze houding ten opzichte van hen moeten zijn: wat heb je nodig? Hoe kan ik lijden opheffen of verlichten?”

Afzijdig van activisme

Een mens op zoek naar bevrijding moet zich vooral afzijdig houden van activisme en statements, vindt Adi Ichsan (Upasaka Dhammuttamo), vipassanaleraar in de theravada-traditie. Daaruit volgt logischerwijs dat hij de brief over het asielbeleid níet heeft ondertekend. “Een eendimensionaal boeddhistisch standpunt bestaat in wezen niet, omdat alle visies per definitief verkeerd zijn,” volgens hem. Denken in standpunten en dus tegenstellingen werkt ego-versterkend en dat is nu juist iets wat iemand die het boeddhistische pad bewandelt niet wil.

Voor een verdere toelichting verwijst hij naar de essays die hij over boeddhisme en activisme schreef. Ichsan legt daarin uit dat wereldse zaken zoals maatschappelijk betrokken activisme onvermijdelijk leiden tot wensen en plannen. Dat veroorzaakt een onrustige geest, werkt ego-versterkend en zit daarmee bevrijding in de weg.

Als je serieus een glimp van het nibbana (verlichting in het theravada-boeddhisme) op wilt vangen, moet je volgens Ichsan niet betrokken zijn bij maatschappelijke vraagstukken. Maar je in plaats daarvan terugtrekken van wereldse en menselijke zaken. Zij die in de theravada-traditie bevrijding hebben bereikt (asekha), worden in Azië als heiligen gezien en kunnen wel om moreel advies gevraagd worden. Hun wijsheid wordt niet meer gehinderd door ego-neigingen, is dan de veronderstelling.

Aanwezig zijn bij het lijden in de wereld

“Ik vind Adi een goede leraar, maar ik sta er anders in,” reageert Diana Vernooij. “Dan heb je individueel verlichting bereikt en dan? Het gaat erom het lijden deze wereld uit te helpen. In deze wereld wil ik zien wat er echt gaande is en daar bij zijn, helder en zuiver, dat is mijn beoefening.”

Vernooij ondertekende de brief aan de minister-president als voorganger van Oecumenische Basisgemeente De Duif in Amsterdam. Maar daarnaast is ze ook verbonden met de boeddhistische traditie en betrokken bij de Zen Peacemakers. “Dat had ik er ook best onder kunnen zetten. In de liturgie van De Duif bidden we het gebed voor liefdevolle vriendelijkheid, een vertaling van de oorspronkelijk boeddhistische mettameditatie. De woorden zijn hetzelfde, alleen heb ik ‘metta’ vertaald.”

Voordat Vernooij petities ondertekent, wil ze de tekst altijd eerst goed lezen. “Deze tekst vond ik ongelofelijk goed, omdat er op een vriendelijke manier iets stevigs wordt gezegd en geen polariserende algemeenheden.” Er staan leerzame feiten in, zoals dat van de ruim 117 miljoen vluchtelingen in de wereld slechts 0,04 procent in Nederland asiel aanvraagt. En dat de gemiddelde wereldburger meer dan vijf keer zoveel vluchtelingen opvangt als een Nederlander.

Je uitspreken tegen onrecht

De brief begint met twee citaten uit officiële regeringsdocumenten uit de jaren dertig. ‘De positie der Joden in Duitsland moge betreurenswaardig zijn; om voor asielrecht in aanmerking te komen is meer nodig’ (1934). En ‘De regering is van oordeel dat binnenkomst van verdere vluchtelingen, onverschillig welke nationaliteit, niet meer kan worden toegestaan’ (1938). Met ‘het strengste asielbeleid ooit’, wil het kabinet dáár dus nog overheen, constateert de brief. “Dat gaat te ver en heeft verschrikkelijke consequenties voor mensen,” zegt Vernooij. “We streven ernaar het goede te doen. Als je dat serieus neemt, dan moet je je in dit geval uitspreken.”

Ondanks de feitelijke en vriendelijke toon van de brief, reageerde minister-president Schoof (schriftelijk) geagiteerd op de regeringscitaten uit jaren dertig: “Uw verwijzing naar de periode voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog werp ik verre van mij.” De minister-president wil dat niet nader toelichten en ging tot nu toe evenmin in op herhaalde verzoeken van initiatiefnemer Jan de Beer om met hem en de geestelijk leiders in gesprek te gaan.

Onrustige geest

Maar heeft Adi Ichsan niet een punt als hij erop wijst dat bijvoorbeeld verontwaardiging en boosheid over het in veler ogen onbarmhartige asielbeleid voor een onrustige geest zorgen? En dus het streven naar gelijkmoedigheid in de weg zitten? “Er kan boosheid in ons opkomen,” zegt Tenjo Schröder. “Dat is een hele natuurlijke en instinctieve reactie. Het gaat erom dat de actie die je hieruit voort laat komen, een bewuste actie is met een heilzaam gevolg. Dat is niet strijdig met gelijkmoedigheid.”

Diana Vernooij kijkt er op vergelijkbare manier tegenaan: “Ik loop ook wel eens vloekend door het huis. We moeten accepteren dat we gevoelens hebben en erom lachen als we ons daar soms door laten meeslepen. Maar ook drie keer nadenken voordat we ons uitspreken, de boodschap met compassie brengen en openstaan voor gesprek. Het gaat er niet om óf we ons uitspreken, maar hoé.”

Neutraal blijven kan niet

Zowel het strenge asielbeleid als de vraag hoe daar als boeddhist mee om te gaan, zijn niet uniek voor Nederland. “It’s no time to be neutral” schreef de boeddhistische monnik Bhikkhu Bodhi, voorzitter van de Buddhist Association of the United States, vlak na de herverkiezing van Donald Trump. Hoe moeten wij boeddhisten reageren op een president die haat, hebzucht, vernedering en machtswellust als belangrijkste drijfveren lijkt te hebben?

“Alles is veranderlijk, dus maak je geen zorgen.” Dat is een reactie die Bikkhu Bodhi vaak hoort onder westerse boeddhisten. Maar dat is niet hoe hij het ziet. “Het klopt dat alles veranderlijk is, maar tegen de tijd dat deze regering voorbij is, zijn miljoenen levens verloren gegaan en beschadigd en hele ecosystemen onherstelbaar vernietigd.” Dus op dit moment neutraal blijven, kan volgens hem niet.

In vier stappen naar een mooiere wereld

Bhikkhu Bodhi ziet vier elementen in de omgang met onbarmhartig regeringsbeleid. In de eerste plaats: zitten en aandacht richten op je ademhaling en je lichaam, in plaats van je te laten meeslepen door ‘een emotionele draaikolk.’ In de tweede plaats: het cultiveren van ons hart, van compassie voor alles en iedereen die te lijden heeft onder overheidsbeleid.

Ten derde, je middels demonstraties, petities, protesten en acties uitspreken voor rechtvaardigheid. En dan niet moedeloos worden als dat niet direct effect heeft, zegt Bikkhu Bodhi. “Laat je inspireren door Kwan Yin, de bodhisattva van het mededogen. Die blijft streven naar bevrijding van alle levende wezens, wetende dat hun aantal oneindig is.” Tenslotte moeten we samenwerken met al die anderen die naar rechtvaardigheid streven, ons afvragen hoe we in de huidige onverdraagzame situatie zijn aanbeland en gezamenlijk aan een mooiere wereld werken.

Als we ons niet uitspreken tegen misstanden, lijden we er allemaal onder.

De eerste regering Trump liet in 2018 kinderen van ouders die de Mexicaans-Amerikaanse grens overstaken, oppakken en gevangen zetten, afgezonderd van hun ouders. Zenleraar Joan Jiko Halifax roshi protesteerde daar destijds tegen, samen met tweehonderd andere Amerikaanse boeddhisten. “Wat gebeurt er met ons als er op sommige plekken van ons land een ernstig gebrek aan compassie is,” vroeg Halifax zich af. ”Dan lijden we allemaal, ook degenen die afzien van compassie.”

Compassie geven is volgens haar bevorderlijk voor zowel het welzijn van degene die het ontvangt, als degene die het geeft. Daaruit trekt ze de conclusie: “Als we ons niet uitspreken tegen misstanden, dan zullen we daar moreel gezien allemaal ernstig onder lijden.”

---

• De Open Brief van de geestelijk leiders lees je hier terug.
• Dit is het eerste artikel bij het thema Voorbij Polarisatie van Boeddhistisch Geluid. De komende maanden onderzoeken we samen met onze partners hoe we verbonden kunnen blijven, terwijl de wereld om ons heen verhardt.

Alle afbeeldingen bij dit artikel zijn gemaakt in asielzoekerscentrum Ter Apel en afkomstig van Directie Voorlichting, via Flickr.